Xaricdə yaşayan vətəndaşlarımız siyasi baxımdan fəallaşır...

Xaricdə yaşayan soydaşlarımızın sayı günbəgün artır. Bir az imkanı olan vətəndaşlarımız arasında ölkədən getməyə çalışanlar getdikcə çoxalır. Hər gün bu kimi xəbərlər eşidirik. Tanıdığım onlarla fəal gənc artıq belə addım atmağa hazırlaşır. Bunun yaxşı və ya pis olması, onu doğuran səbəblər barədə fikir bildirmək istəmirəm, çünki aşağı-yuxarı əksəriyyət bu barədə bilir.

Xaricdə yaşayanlar indiyədək çox dağınıq, ölkədəki olaylara əsasən laqeyd təsir bağışlayırdı. İndi bu hal çox sürətlə dəyişir və özü ilə bərabər yeni siyasi situasiya doğurur. Xüsusilə də son illər xaricə üz tutanların arasında siyasi təfəkkürü olan şəxslərin artması xaricdə yaşayan həmyerlilərimizin yeni yanaşma ortaya qoyması ilə nəticələnib.

Artıq müşahidələr göstərir ki xaricdə yaşayan azərbaycanlılar yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. Bütün mərhələlərdə olduğu kimi bu mərhələnin də ilk addımlarında neqativ hallar var və onun ortadan qaldırılması vacibdir. İlk mərhələdə bu neqativ halların olmasını bəlkə də təbii qəbul etmək lazımdır. Müasir dövrün informasiya resursları, komunikasiya imkanları bu problemlərin qısa zaman kəsiyində yoluna qoyulacağına ümid yaradır.

Xaricdə yaşayan fəal vətəndaşlarımızın yeni mərhələyə addımlaması bir sıra yerli və beynəlxalq amillərlə, habelə qlobal informasiya mühitinin yaratdığı təsirlərlə bağlıdır. Hələlik onlara əsaslı şəkildə toxunmuram. Lakin səthi də olsa bir iki məqamı qeyd edəcəm. Xüsusilə də Qərb ölkələrində yaşayan fəal şəxslərin təşkilatlanması onların ictimai-siyasi fəaliyyətlərinin ilkin təsirlərini göstərməkdədir. Xaricdə yaşayan bir qrup fəal şəxsin yeni media resurslarından səmərəli istifadəsi ilə ölkənin informasiya-təbliğat məkanında mövcud olan monopoliya çox sürətlə dağılır.

İqtidar on illər boyu bütün inzibati resurslarını, maliyyə və informasiya şəbəkələrinı səfərbər edərək yaratdığı mühit gözlənilməz şəkildə dəyişir. Xüsusilə də onların daim təbliğ etdiyi və özü üçün ən toxunulmaz dəyərlər kimi cəmiyyətə qəbul etdirməyə çalışdığı dəyərlər sistemi sürətlə sökülməkdədir. Ölkə daxilində çox yerlərdə bu barədə inanılmaz müzakirələr gedir. Hökumət isə bu tendensiyanın qarşısını çox primitiv metodlarla almağa cəhd edir və durumu özü üçün daha da mürəkkəbləşdirir.

Ölkə daxilindəki basqıçı idarəetmə nəticəsində gənclər ölkəni tərk edir və yeni mühitə alışdıqdan qısa müddət sonra hökumətə yönəlik tənqidlərə başlayırlar. Xaricdəki bu fəaliyyətlərin yaratdığı yeni psixoloji dalğa cəmiyyətin müxtəlif sosial qruplarında maraqla müzakirə edilir. Xaricdə məskunlaşan gənclər tamamilə yeni etiraz formaları və siyasi təsir alətlərindən istifadə etməyə başlayıblar. Bəzən bu etirazların öz əndazəsini aşması halları da müşahidə edilir.

Dünyanın bir sıra ölkələrində həyata keçirilən müxtəlif səpkili bu aksiyalar hakimiyyətin beynəlxalq arenada mövqelərini zəiflətməklə yanaşı, ölkə daxilində də müxtəlif təsirlər yaradır. Görünən budur ki müvafiq hökumət qurumları və bu sahəyə məsul olan şəxslər belə halların qarşısını almaq istiqamətində bacarıqsızdırlar. Bəzən isə hətta ağıla başqa variantlar da gəlir.
Bir neçə blogerin, sosial şəbəkə fəalının xaricdəki fəaliyyətlərinin daha çox səs-küyə səbəb olması üçün sanki hökumət daxilində məqsədyönlü bir iş aparılır. Onların ailə üzvləri ətrafında baş verən qanunsuzluqlar sadə insanlarda bu fəalların çıxışlarına marağı daha da artırır.

Bir neçə gün öncə sosial şəbəkələrdə qarşıma bir video çıxdi. “YouTube”da ilk dəfə rastlaşdığım “AntiDiktatura TV” adlı kanaldan bir gənc danışırdı. Bir neçə saniyə izlədikdən sonra “Daha sonra izlə” menyusuna daxil edib bağladım. 2338 izləyici olmuşdu. Bir gün sonra sonadək izlədim və videoya baxış sayı 17534 idi. Həmin gün başqa blogerlərin Azərbaycandakı ailə üzvlərinə basqılarla bağlı xəbərlər yayıldı. Bu statusu yazarkən yenidən həmin videonun izləmə sayına baxdım. Artıq bu dəqiqələrdə izlənmə sayı 330.881-ə çıxmış, 1.741 yorum yazılmışdı. (PS: Faktın skrinşotu var)

Qeyd edim ki sosial statusundan asılı olmayaraq heç kimin təhqir edilməsini müsbət saymıram və bu halın olmamasını arzulayıram. Hətta dəfələrlə iqtidarın televiziyalardan, saytlardan və qəzetlərdən müxalifətin ünvanına söylədiyi təhqirlərə görə narahatlıq ifadə etmişəm. Müxalifətin iqtidarı təhqir etməsi halları demək olar ki yoxdur, çünki bu hal dərhal həbslə, işgəncə ilə sonuclana bilər. Ancaq belə halların bir gün xaricdən eşidiləcəyini də istisna etməmişdim.

Son olaraq, bu mövzuda obyektiv bir analiz hazırlamağa zərurət olduğunu düşünürəm. İqtidar bütün köhnə metodlarından imtina etməklə, öz sıralarından bu kimi qanunsuzluğu törədənləri sərt cəzalandırmaqla durumu müsbətə dəyişə bilər. Xaricdən təhqir söyləyən gəncləri cəmiyyətin müstəqil və müxalif düşüncəli şəxsləri deyil, hökumətə yaxın şəxslərin qınaması və polis gücü ilə susdurulması cəhdi yalnız hakimiyyətin zərərinə işləyəcək.

Görünən budur ki uzun müddət hətta öz daxilində siyasi mübarizəni qadağan edən iqtidar indiki halda çox uğursuz durumla üzləşib. Sağlam tənqidlərə reaksiya vermək baxımından öz sıralarından yeni insanlar yetişdirə bilməyib. İqtidar müxalifətə qarşı açıq siyasi oponentlik edə biləcək kadrlar hazırlamaqda çox gecikib. Sosial şəbəkələrdə iqtidarı açıq müdafiə edən bir şəxsə qarşı (trolları nəzərdə tutmuram) müxalif fikirli 20-30 şəxs dərhal əks fikir bildirir. Bunların mütləq əksəriyyətini isə heç kim kordinasiya etmir. Hər kəs özü müstəqil şəkildə oponentlik edir. Yəni, iqtidar bütün açıq siyasi müstəvilərdə rəqiblərinə böyük fərqlə uduzur. Yeganə güclü olduğu dövlətin inzibati resurslarını idarə etməsidir. Tarixi proseslər göstərir ki belə resurslara bel bağlayan bütün iqtidarların aqibəti eyni sonluqa bitir.

21 fevral 2018-ci il.

19 fevral 1988-ci il mitinqi ilə bağlı xatirələrim...

Bakıda ilk mitinq 30 il öncə, dumanlı-çisginli 19 fevral günü keçirildi!

Hərdən gündəliklərimi varaqlayaraq yaddaşımı təzələyir və çağdaş tariximizdə iştirakçısı olduğum bəzi anları bölüşmək istəyirəm. Bu gün barəsində çox az danışılan belə günlərdən birinə birgə səyahət edək. Adətən tarixdə elə anlar, olaylar yaşanır ki, onun əhəmiyyətini yalnız illər keçəndən sonra qiymətləndirmək mümkün olur.

Tale elə gətirib ki, gəncliyimdə bir neçə belə tarixi olayların fəal iştirakçısı olmuşam. Hisslərimi ifadə etmək bacarığım olsa da, indi o zamankı olayların yaratdığı psixoloji ovqatı ifadə etməyə çətinlik çəkirəm. O günlər yaşadıqlarımızı kəlmələrlə ifadə edə bilmirəm.

1988-ci ilin əvvəllərindən Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistana birləşdirilməsi tələbi ilə İrəvanda kütləvi mitinqlər başlamış, "Ermənistanı türklərdən təmizləməli", "Ermənistan yalnız ermənilər üçündür" şüarları ilə tarixi yurdlarımızda yaşayan yerli türklərə qarşı təxribatlar başlamışdı. Müxtəlif mənbələrdən alınan həyəcanlı xəbərlər Azərbaycanın vicdanlı insanlarına rahatlıq vermir, müxtəlif səviyyələrdə qızğın müzakirələr gedirdi.

Belə mərkəzlərdən biri də BDU-nun (o zaman S.M.Kirov adına ADU) tələbə yataqxanlarında təşkilatlanan “Yurd” Birliyi idi. Əslən Ermənistandan olan tələbələr valideynlərindən aldıqları həyəcanlı xəbərləri yataqxanada bölüşür, bəzən səhərə kimi dəhlizlərdə qızğın müzakirələr gedir və Ermənistanda yaşayan soydaşlarımıza necə yardım etməyin yollarını axtarırdıq. Demək olar ki Ermənistandan gələn bütün xəbərləri Bakıda ən tez tələbələr ala bilirdi.

Artıq Ermənistanda tək-tək olsa da yerli türklərin təhqir edilməsi, döyülməsi, işgəncələrlə öldürülməsi faktları fəal tələbələr arasında günbəgün qəzəb və nifrət oyadırdı. Təkcə universitetin fəal tələbələri deyil, həm də professor-müəllim heyəti arasında da vətənpərvər, qeyrətli insanlar var idi və onlar da tələbələrlə həmrəylik göstərir, imkan daxilində mənəvi dəstək olurdular.

Həftənin 2-ci günləri hərbi hazırlıq kafedrasında hərbi dərslərimiz olurdu. Hərbi kafedra Tələbə Şəhərciyində beşmərtəbəli bir binada yerləşirdi. Öncə səhər saat 8-də BDU-nun arxasında boş bir asfaltlanmış böyük ərazidə hərbi sıra düzülüşü edilir, sonra təntənəli hərbi yerişlə kafedra rəisinin qarşısından keçərək saat 9-da dərslərə qatılırdıq.

Növbəti hərbi dərs günü (16 fevral 1988-ci il) hərbi düzülüşdə əslən Ermənistandan olan Cəbi adlı tələbə yoldaşım özünü pis hiss etdiyindən əlləri ilə üzünü tutub yerə oturdu. Özünə gələndən sonra ağlayaraq danışdıqları hamımızı şoka salmışdı. Cəbinin dayısını və babasını ermənilər rayon mərkəzində ölümcül döymüş, sonra yarımcan halda yaşadıqları kəndə gətirib atmışdılar. Onlara 3 gün ərzində respublikanı tərk etməyəcəkləri təqdirdə öldürüləcəkləri deyilmişdi. Bu vəhşilik yerli milislərin gözü qarşısında baş versə də onlar heç bir reaksiya verməmişdi.

Cəbi yataqxanada qalmasa da tez-tez mənim otağıma gəlirdi və birlikdə universitetdə “Sambo” güləşi məşqlərinə gedirdik. Onun doğmalarına edilən bu vəhşiliyə görə bir neçə nəfərlə kurs rəisinə (rus millətindən olan ortayaşlı polkovnik-leytinant idi, soyadını unutmuşam) etiraz etdik və onun da bu vəhşiliyə münasibət bildirməsini istədik. Bir az gəncliyin çılğınlığı, bir az da Cəbi ilə olan şəxsi münasibətlərimə görə özümdə bilmədən ermənilər haqqında dediyim ağır sözlər ortalığı qarışdırdı. Hərbi kafedrada dərslər rus dilində keçirildiyi üçün bu dərslərdə rus bölməsi ilə bir yerdə olurduq. Kurs rəisinin də erməniləri müdafiə etməsi rus bölməsindən olan bir neçə erməni əsilli uşaqları da cəsarətləndirdi və başlayan söz mübahisəsi bir anda əlbəyaxa davaya çevrildi. Erməniləri yaxşıca əzişdirməklə yanaşı, demək olar auditoriyanı da alt-üst etdik. Həmin gün hərbi kafedrada bütün dərslər pozuldu. O zaman da ermənilər Bakıda özlərini arxalı hesab edirdi və onlara toxunmaq çox təhlükəli sayılırdı. Ancaq digər kurslardan da uşqaların həmrəyliyi sonradan kafedra rəisinin bizə qarşı tənbeh tədbiri görməsinə imkan vermədi.

Artıq bütün tələbələr anidən baş verən bu olaydan danışır və sanki anbaan canlanma artırdı. Bir gün sonra isə bizim yataqxanamızın (3 saylı) 4-cü mərtəbəsində erməni qızlarla azərbaycanlı qızlar arasında axşam dava baş verdi. Əslən Xankəndindən (Stepanakert) və Əskərandan olan Biologiya fakultəsinin 3-kurs tələbələri Marina və Suzannanı, habelə adlarını unutduğum digər iki erməni qızlarını Cəbrayıl (adı Şəfiqə idi) və Gədəbəy rayonundan olan qızlar döymüşdü. 72 saylı otağın sakinləri olan bu erməni qızlarının döyülməsi ilə yanaşı paltarları da cırılmış, özləri isə otaqlarından qovulmuşdular. Universitet rəhbərliyindən nümayəndələr gələnə kimi bu qızları təhlükəsizlik üçün 1-ci mərtəbədə Tələbə Sovetinin otağına gətirdim. Tətildə Ağdama gedəndə çox vaxt Stepanakert avtobusu ilə bu qızlarla yol yoldaşı olduğuma və eyni yataqxanada qaldığımıza görə normal münasibətlərimiz var idi. Mənə güvənir və dediklərimə əməl edirdilər. Həm də başqa çarələri də qalmamışdı, çünki bizim qızlar onları öz aralarında görmək istəmirdilər.

Bu kiçik olaylarla yanaşı Ermənistandan gələn yeni acı xəbərlər də artmaqdaydı. Fevralın 19-da İrəvan şəhərində böyük mitinq keçiriləcəyi və yerli türklərin qovulacağı barədə gələn xəbərlər əsəbləri tarıma çəkmişdi. Fevralın 17-də “Yurd” Birliyinin toplantısında müzakirələrdən sonra fevralın 19-da mitinq keçirilməsi ilə bağlı qərar verildi. “Yurd”un ilk sədri mərhum dostumuz Əlisəfa Qədirov Tahir adlı dostumuzla birgə həmin axşam bizim otağa gəlib təcili hazırlaşmağı tapşırdı. Çox az vaxt var idi. Mən fizika fakultəsini, mərhum dostumuz Şahin Seyidov (1992-ci ildə Ağdamda şəhid oldu) isə mexanika-riyaziyyat fakultəsini mitinqə çıxarmalıydıq.

Fevralın 19-da səhər dərslər başlamamış BDU-nun əsas binasının qarşısında Şahinlə birgə təşkilatçılığa başladıq. Fəal tələbələrin əksəriyyəti 2-ci korpusada (tarix, hüquq, filologiya) oxuyurdu. Bizim əsas korpusda olan fakultələrin tələbələri çox da fəal deyildi. Ancaq Şahin bəyin cəsarəti və çılğınlığı sayəsində giriş qapılarını 10-15 dəqiqə ərzində bağlamağa nail olduq. Həyətdə bir neçə yüz tələbə toplaşandan sonra artıq qapılar açılsa da heç kim marağa görə içəri keçmirdi. Bu zaman 2-ci korpusdan şüarlar səsləndirərək hərəkətə başlayan böyük dəstəyə biz də qoşularaq yürüşə başladıq.

Öncə Politexnik univesitetinin qarşısında dayanaraq orada “Azərbaycan”, “Qarabağ” şüarları səsləndirməklə onları da aksiyaya qoşduq. Bir neçə yerdə milis kardonu ilə qarşımızı kəsməyə çalışsalar da onları dəf edə bildik. İçərişəhərin “Qoşa qala qapıları” önündə milis kardonunu yarmaq mümkün olmadı. Orada mitinqə başladıq. Öncə mərhum sədrimiz və dəyərli dostumuz Əlisəfa bəy çıxış etdi. Ardınca tarix fakultəsinin fəal tələbələri Dilaver Azimli, Rəsul bəy, Amil bəy, hüquq fakultəsindən Əli Kərimli, Fazil Mustafa və Ganimat Zayidov çıxış etdilər. Sonra indiki Səbayel rayon partiya komitəsinin birinci katibi Vəli Məmmədov çıxış edərək tələblərimizin yerinə yetiriləcəyini vəd etdikdən sonra mitinq başa çatdı. Məhz 1988-ci ilin 19 fevralında BDU tələbələrinin (“Yurd”) təşkilatçılığı ilə bir ilkə imza atıldı.

Bu, çağdaş tariximizin önəmli bir səhifəsidir və onun olduğu kimi yazılmasına nail olmalıyıq. Üzərindən tam 30 il keçsə də bu sətrləri yazarkən o günlərdə keçirdiyim hissləri təkrar yaşayıram, amma olduğu kimi sözlə ifadə edə bilmirəm. Biz tələbə-gənclər olaraq birgə mübarizəmizdə ilk qələbəmizi çalmışdıq və özümüzü məğlubedilməz sayırdıq.
Sonradan 17 noyabrda başladığımız məşhur “Meydan Hərəkatı”nın da təməli bu aksiya ilə qoyuldu. O şanlı mübarizəmizin dünyasını dəyişən qəhrəmanlarına Allahdan rəhmət diləyir, ruhları qarşısında ehtiramla baş əyirəm. Bu gün də elmi, ictimai, siyasi fəaliyyətini sürdürən, adlarını çəkə bilmədiyim çoxsaylı insanlara sağlıqlı uzun ömür və uğurlar arzulayıram.

Növbədənkənar Prezident seçkisini müxalifətin boykot etməsi hansı nəticələr doğura bilər?

Ölkə gündəmində növbədənkənar prezident seçkilərinin müzakirəsi davam edir. Artıq iqtidar öz namizədini irəli sürüb. Namizədin rəsmən təsdiqini gözləmədən və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan təbliğat-təşviqat kampaniyası başlamadan açıq təbliğata start verilib. Dövlətin bütün resursları, ölkə televiziyaları, yaradıcı birliklər, ictimai təşkilatlar hakim partiyanın namizədinin qeyri-rəsmi təbliğatına qoşulub.

Bütün müxalif qurumlar isə növbədənkənar prezident seçkilərində namizəd irəli sürməməyə və “seçki”ni boykot etməyə qərar veriblər. Müxalifətin bu qərarı ölkə ictimaiyyəti tərəfindən birmənalı qarşılamır və bəzi suallara cavab axtarılır. Müxalifətin boykot qərarını doğru saymaq olarmı, boykot hüquqi-siyasi nəticə doğuracaqmı, nüfuzlu beynəlxalq qurumların “seçki”yə münasibəti necə olacaq, seçkilərin nəticələri tanınmaya bilərmi? 

Bu kimi sualların aydın cavabları olmasa da, müəyyən mülahizələr söyləmək mümkündür. İlk növbədə müxalifətin seçkidə iştirak etməməsinin səbəblərinə qısa nəzər salaq.

Hökumət məqsədyönlü şəkildə ölkədə seçki sistemini tamamilə sıradan çıxarıb. Həm qanunvericilik həm də praktik baxımdan elə mühit yaradıb ki alternativlər “könüllü” şəkildə seçki prosesindən kənarda dursunlar. Azad media əsasən susdurulub, müstəqil vətəndaş cəmiyyəti və müxalif partiyaların fəaliyyət imkanları daraldılıb, qanuni əsaslarla maliyyə əldə etmək, vətəndaşlarla sərbəst təmas imkanları əllərindən alınıb. Seçkinin yalnız adı və onun ətrafında bayağı imitasiya var. İstənilən peşəkar müşahidəçilər seçkilərin bir siyasi vasitə, təməl hüquq kimi artıq mövcud olmadığını qəbul edir.

Bu situasiyada müxalifətin "seçki”də iştirakı nə onların özlərinə, nə də cəmiyyətə hansısa siyasi-hüquqi dvident qazandıra bilərdi. Mövcud siyasi şəraitdə və seçki konyukturasında müxalifət namizədinin seçici səsi ilə qalib gələrək prezident seçilməsi mümkün deyil. Nəinki qalib gəlməsi, heç özlərini cəmiyyətə tanıtması, təşkilatlanmaq fürsəti kimi yararlanması, seçkilərin saxtalaşdırıldığını faktlarla sübut etməsi imkanı da yoxdur. Habelə, namizədlərə hökumətin daxili və xarici siyasətini tənqid etmək, qanunazidd əməllərini dilə gətirmək üçün artıq sərbəst efir məkanı da nəzərdə tutulmur. Sosial şəbəkələrdə və sosial mediada, həmçinin mitinqlərdə müxalifətin bu tənqidləri səsləndirməsi imkanı daha çoxdur, nəinki seçkidə. Reallıq budur ki iqtidar namizədindən başqa digər namizədlərin belə "seçki”də iştirak etməsi hakim komanda üçün heç bir narahatlıq doğurmur.

Hələlik real durumda müxalifətin seçim imkanı “pis və ən pis” arasındadır. Odur ki iştirakın da, boykotun da ciddi hüquqi-siyasi nəticə doğuracağından danışmaq çətindir. Belə görünür ki müxalifətin növbədənkənar "seçki”ni boykot qərarı mövcud hüquqi-siyasi situasiyaya dinc etiraz formasıdır və məcbriyyətdən atılıb. Boykot vasitəsilə müxalifət nəyə nail olmaq istəyir? Müxalifətin “seçki”ni boykot etməsini yanlış addım hesab etmədən onun təsirlərini analiz etməyə çalışaq.

Öncə qeyd edək ki boykot özlüyündə sınaqdan keçmiş təsirli siyasi aksiya formalarından biridir və seçkilərdə effektli olması bir sıra amillərə bağlıdır. Təfərrüatlarına toxunmadan deyə bilərik ki ölkəmizin sosial-siyasi reallıqlarında bu aksiyanın effektli olması üçün zəmin yoxdur.

Ölkə müxalifəti ilk dəfə boykot taktikasından 1998-ci ilin prezident seçkilərində istifadə edib. O zaman müxalifəti bu addıma vadar edən səbəb seçki qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı təkliflərinin nəzərə alınmaması olmuşdu. Üzdə görünən səbəblərlə yanaşı, pərdəarxası səbəblərdən biri kimi müxalifətin vahid namizəd müəyyən edə bilməməsi də müəyyən rol oynamışdı. Həmin vaxt müxalifət çox güclü, iqtidar indikindən xeyli zəif, cəmiyyət isə indikindən qat-qat yüksək siyasi fəallıq göstərirdi. Ölkə maliyyə-iqtisadi problemlərin və sosial çətinliklərin məngənəsində idi. Demokratik institutlar sıradan çıxarılmamışdı, ictimai-siyasi qurumların, azad medianın təsir gücü kifayət qədər yüksək sayılırdı. Ancaq belə bir əlverişli şəraitdə müxalifət boykot strategiyasından yararlana bilmədi. Qısa müddət sonra bələdiyyə və parlament seçkisinə hazırlığa qərar verildi və öncəki mübarizə taktikası gündəmdən çıxarıldı. Analizlər göstərir ki müxalifətin 1998-ci il boykotu cəmiyyəti mübarizəyə səfərbər etmədi, hökumətin beynəlxalq təcridinə səbəb olmadı, müxalifəti gücləndirmədi, iqtidarı isə zəiflətmədi.

Müxalifət boykot taktikasına 2008-ci ilin prezident seçkisində yenidən baş vurdu. Bu boykota səbəb kimi seçki komissiyalarının tamamilə iqtidarın nəzarətində olması, ölkədə azad seçki mühitinin yoxluğu və digər məsələlər göstərilirdi. Təhlillər göstərir ki 2008-ci ilin boykot situasiyası 1998-ci illə müqayisədə müxalifət üçün daha əlverişsiz idi. İqtidar neft gəlirlərindən yararlanaraq sosial-iqtisadi sabitliyə nail olmuş, azad medianı və vətəndaş cəmiyyətini əsasən nəzarətinə almış, müxalifəti isə xeyli zəiflətmiş durumda seçkiyə gedirdi. Beynəlxalq qurumlar da iqtidarın üstünləkləri ilə hesablaşır və ona qarşı təsirli təzyiqlərdən istifadə etmirdi. Beləliklə, 2008 ci ilin boykot taktikası da ölkədə və beynəlxalq arenada heç bir hüquqi-siyasi nəticələr doğurmadı. Seçkidən sonra ölkə daxilində və beynəlxalq münasibətlərdə hər hansı problem müşahidə edilmədi.

Müxalifət məcburiyyətdən üçüncü dəfə seçkiləri boykot etmək qərarı verdi. Nəhayət bu qərar siyasi-hüquqi nəticə doğura bilərmi?

"Nisbi səs çoxluqlu” mojaritar seçki sistemində boykotun hüquqi nəticə doğurması ümumiyyətlə mümkün deyil. Çünki ölkənin seçki qanunvericiliyində seçicilərin iştirakının minimum həddi “yetərsay” nəzərdə tutulmayıb. Seçkidə seçicinin ən aşağı faizi iştirak etsə belə, seçki baş tutmuş sayılır və legitimlik problemi yaranmayacaq. Həmçinin, cəmiyyətin indiki zəif durumunda boykot vasitəsilə hökumətə siyasi təzyiq göstərib demokratik seçkiyə məcbur etməkdə real deyil. Bunun üçün yerli və beynəlxalq şərtlər uyğun görünmür. Beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinin ölkəmizdəki antidemokratik seçkiyə cəlb olunacağına və ya hansısa təsirli addımların atılacağına isə ümid azdır.

Nəzərə alaq ki növbədənkənar seçkinin elan edilməsinə heç bir nüfuzlu beynəlxalq qurumdan sərt reaksiyalar da eşidilmədi. Həmin vaxt Azərbaycanda səfərdə olan ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə müavininin köməkçisi Bricet Brink prezident İlham Əliyevlə görüşdən sonra verdiyi açıqlamalar da bu baxımdan diqqətçəkicidir. Görüşdə demokratik inkişaf, qanunun aliliyinin təmin edilməsi, insan haqlarının qorunması məsələləri ətraflında fikir mübadiləsi aparılsa da, daha çox iqtisadi layihələrə verilən dəstəkdən, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıqdan, o cümlədən sülhməramlı əməliyyatlarda birgə töhfədən məmnuniyyət ifadə olundu. ABŞ nümayəndəsi növbədənkənar seçki ilə bağlı ölkə rəhbəri ilə görüşdə yumşaq şəkildə Azərbaycanın öhdəliklərini xatırladıb və tövsiyələrini səsləndirib. Avropa Birliyinin də bu istiqamətdə hər hansı sərt reaksiyalarına şahid olmadıq. Əksinə, əməkdaşlıq imkanlarının davam etməsi istiqamətində açıqlamalar ifadə edilir.

Ölkədə real mənzərə budur ki, müxalifət boykot çağırışı etməsə belə vətəndaşlar seçkidə iştiraka maraq göstərmir. Hər seçkidə səslərin total saxtalaşdırılması faktiki olaraq seçicilərin seçkiyə inamını sarsıdıb və boykot etməsi ilə nəticələnib. Hazırda müxalifətin cəmiyyəti boykot ideyası ətrafında səfərbər etməsi, ölkəboyu "Seçki Hərəkatı”na siyasi-təşkilati zəmin yaratması imkanları da xeyli məhduddur. Müxalifətin konkret və aydın strategiyasının yoxluğu, habelə, cəmiyyətin siyasi fəallığının aşağı olması effektli müqavimətə hələlik imkan vermir. Seçki nəticələrinə görə beynəlxalq birliyin sərt addımlar atacağı da istisnadır.

Demokratiya indeksinə görə, azad və qismən azad ölkələrdə seçkilər cəmiyyət üçün növbəti fürsət sayılır və cəmiyyət daxili proseslərdə əsas indiqatordır. Ancaq azadlıqların əsasən boğulduğu qeyri-azad dövlətlərdə seçki qətiyyən cəmiyyət üçün fürsət yarada bilmir. Odur ki nə müxalifət, nə də müstəqil şəxslər “seçki”yə növbəti fürsət kimi baxıb özlərini aldatmamalı və cəmiyyəti də bu istiqamətdə yersiz ümidləndirməməlidirlər. Müxalifət dinc və kütləvi demokratik proseslər üçün cəmiyyətdə hazırlıq işlərinin yeni strategiyasını hazırlamalı və mərhələ-mərhələ həyata keçirilməsinə nail olmalıdır. Hazırkı boykotu öncəki boykot situasiyasından köklü şəkildə fərqləndirən yeganə fenomen sosial şəbəkələrin mövcudluğu və təsir gücüdür. Bu resurs cəmiyyətin fəallaşmasında müstəsna rol oynaya bilər.   

İqtidar ölkədəki və regiondakı durumun mürəkkəbliyini nəzərə alaraq yubanmadan zəruri addımlar atmalıdır. Cəmiyyətdə yaşanan mənəvi-psixoloji və iqtisadi-siyasi tənəzzül dayandırılmasa, qarşıdakı illərdə sarsıdıcı təhlükələr qaçılmaz olacaq. Dərinləşməkdə olan böhranın qarşısı yalnız köklü iqtisadi-siyasi islahatlarla alına bilər. İnstitusional struktur islahatlarının aparılması, idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi istiqamətində müsbət addımların atılması üçün fürsət yaranıb. Hazırkı situasiyada iqtidar bu əlverişli imkandan yararlanmasa və ənənəvi konyukturanın nəyin bahasına olursa-olsun qorunub saxlanmasına çalışarsa, cəmiyyətə çox təhlükəli gələcək vəd edir.

12 fevral 2018-ci il

Discussions on the possible reasons for the early elections for April 11, 2018 in Azerbaijan are continuing. What are the main factors that cause the need for early presidential elections?

Without excluding the role of internal and external factors among the reasons that predetermined the adoption of this decision, we believe that the only goal is the desire of the authorities to retain the power for a longer term and in a more sustainable form.

For the expert community, this decision was not unexpected, and from time to time at various levels the probability of its adoption was discussed. The changes made to the Constitution in 2016 provided the president with the power to appoint elections on any date. Such a decision could be announced immediately after the referendum, and based on the extension of the terms of the powers of the president to seven years, its adoption could be accelerated until 2020. The adoption of such a decision completely depended on the desire, interest and even the mood of the president.

Despite the fact that the legal framework for this step exists in the legislation, the authorities have not logically and reasonably explained its political reasons. Taking into account all the opportunities, conditions and political will for total falsification, the rush of power indicates that it is something to beware. The official reasons for the postponement of elections in connection with the celebration of the 100th anniversary of the republic, the humanitarian forum cannot be taken into account. In any case, the change in the election date means that the country is on the eve of very serious and loud processes.

Let's try to analyze several versions of the reasons that forced the authorities to take this step.

Could such problems as the socio-economic crisis, weak confidence in the authorities inside and outside the country, the prospects for sanctions, the complication of the situation around Karabakh and such factors prevent the authorities from easily holding elections in the fall?

Practice shows that, in the context of the socio-economic crisis, the growth of political activity can cause unexpected political consequences. Perhaps, while taking the decision was also considered the influence of this factor. Theoretically, the relevance of this version cannot be excluded, but it is difficult to practically consider it decisive. True, the country has not yet emerged from a serious crisis, wide sections of society are experiencing a crisis on their own, and their discontent is growing. However, the authorities regularly take preventive steps to prevent this situation from reaching a dangerous line.

The monitoring shows that the society has significantly adapted to the severity of the social crisis and even psychologically prepared for further deterioration of the situation. In the most acute period of the crisis, the people did not support the protest action of the opposition, and did not show any interest in exerting pressure on the authorities in any form. So, the explanation of the government's rush anxiety that the growth of socio-economic problems can cause unrest is insufficient.

It can also be expected that after the "elections" the transition of the system of socio-political relations in the country to a new stage will become inevitable..

It is also difficult to talk about the decisive role of the negative antidemocratic reputation that emerged inside and outside the country, for a government that does not consider either public opinion, opposition, or the people. Despite the fact that the elections held so far have caused justified criticism of the international community, the authorities do not refrain from another total falsification. Only the application of US sanctions against the oligarchs and members of the Russian government caused slight alarm among the majority of Azerbaijani officials. According to some reports, even a closed discussion was held on this topic. However, these factors cannot be taken as the main reason for postponing the election period.

The fact that the current international peacekeeping mission on Karabakh can offer some innovations and these factors can lead to tensions in the country cannot be considered as a reason for the postponement of the elections.

It would also be incorrect to consider early elections as an announcement of preparations for political and legal reforms. When considering this issue, first of all, the points of view of the interests of the authorities, there are no factors that indicate the need for the initiation of reforms. With the current silence and tranquility of society, the authorities will not want to create a headache with political reforms. Why should the authorities change the status quo and create problems for themselves if it can still continue to exist in the present incarnation? It is not convincing that the authorities will embark on broad democratic reforms if there is no appreciable pressure from society.

According to one of the versions under consideration, the authorities, having gone ahead, put the opposition in front of the dilemma of participation or non-participation. In general, the authorities constantly took systematic legal and practical measures to ensure that the activity in the election process was low. In this regard, "the Constitution, Electoral Code, and relevant legislative acts have been improved." To prevent the formation of the electoral environment in the society, all opportunities for the activities of independent media, political structures, and civil society were blocked. The authorities have the opportunity to nominate only the most selected individuals and structures as candidates for participation in the elections. Because of the absence of rights, the opposition misses the opportunity to better prepare for protests.

Can the presidential elections, which take place in March in Russia, be one of the main reasons for holding elections six months before?

It should be recognized that Moscow's influence on society, and especially on the authorities in Azerbaijan, is roughly the same as in the Soviet period. In recent years, Russia has developed the most aggressive, tense and controversial political situation. Now it is more difficult to predict the further course of events in this country. Russia, apparently seemingly stable, inside in a latent form is straining. Tensions in relations with the United States and Europe, violation of trade and economic relations with them have put Russia in a difficult situation and can cause new insecurities dangerous for internal stability after the March elections. In strategic terms, Russia also has a number of postponed cases related to Azerbaijan. The Azerbaijani authorities have few opportunities to resist these plans. It is possible that there is a direct link between the appointment of early elections in Azerbaijan and the next presidential election in Russia.

In conclusion, let us consider some possible trends in the development of processes.

The attitude of society towards the electoral process will not be different from the past practice. This is followed by a number of deep psychological, social, political reasons, and their elimination requires appropriate training and a certain amount of time. The reaction of the international community, most likely, will not be at the level to change the direction of the processes. The attitude of the opposition and independent representatives of civil society to the electoral process is not consolidated, and they do not have the opportunity to force the authorities to reconsider their decision. The authorities can offer a "big" compromise to the local and international democratic public by releasing a group of people convicted for political reasons to freedom.

It can also be expected that after the "elections" the transition of the system of socio-political relations in the country to a new stage will become inevitable. The president, who has been given the power for the next seven years, can take a number of necessary decisions. One of the main objectives pursued here is to bid farewell to the elderly members of the team, to form a new team under the guise of structural reforms, more systematically concentrate the power in one hand and move on to the stage of structural and economic reforms without compromising the regime's foundations. Inside the authorities, this issue is also discussed: some time after the presidential elections, to hold extraordinary parliamentary elections and elect a small group of people with the image of independent and opposition figures to the parliament, which will allow further manipulation of relations with local and international public. Processes taking place in the region are also taken into account, which indicate that soon Azerbaijan will enter a very controversial and tense period of its development.

Перенос выборов говорит грядущих вызовах

Обсуждения  возможных  причин назначения на 11 апреля 2018 года досрочных президентских выборов в Азербайджане   продолжаются. Каковы же основные факторы, обусловившие необходимость внеочередных президентских выборов?

Не исключая роль внутренних и внешних факторов среди причин, предопределивших принятие этого решения, считаем, что единственная цель состоит в желании власти сохранить бразды правления на более длительный срок и в более устойчивой форме.

Для экспертного сообщества это решение не было неожиданным, и время от времени на различных уровнях обсуждалась вероятность его принятия. Изменения, внесенные в Конституцию в 2016 году, предоставляли президенту полномочия назначать выборы на любую дату. Такое решение могло быть объявлено и сразу после Референдума, а исходя из продления сроков осуществления полномочий президента до 7 лет, его принятие могло быть ускорено до 2020 года. Принятие подобного решения полностью зависело от желания, интереса и даже настроения президента.

Несмотря на то, что в законодательстве имеются правовые основы этого шага, власти логически и обоснованно не разъяснили его политические причины. При наличии всех возможностей, условий и политической воли для тотальной фальсификации, спешка власти говорит о том, что она чего-то остерегается. Официальные причины переноса выборов в связи с проведением 100-летия республики, гуманитарного форума не могут быть приняты во внимание. B любом случае, измение даты выборов говорит о том, что страна накануне очень серьезных и громких процессов.

Попытаемся проанализировать несколько версий о причинах, вынудивших власти пойти на этот шаг.

Могли бы такие проблемы как социально-экономический кризис, слабое доверие к власти внутри страны и за ее пределами, перспективы применения санкций, осложнение ситуации вокруг Карабаха и подобные факторы помешать властям с легкостью провести выборы осенью?

Практика показывает, что в условиях социально-экономического кризиса рост политической активности может вызвать неожиданные политические последствия. Bозможно, при принятии решения было рассмотрено также влияние этого фактора. Теоретически, актуальность данной версии исключить нельзя, но практически считать ее решающей, сложно. Правда, страна еще не вышла из тяжелого кризиса, широкие слои общества испытывают кризис на себе, и их недовольство растет. Однако власти регулярно предпринимают профилактические шаги, чтобы эта ситуация не достигала опасной черты.

Проводимые мониторинги свидетельствуют о том, что общество значительно адаптировалось к тяжести социального кризиса и даже психологически подготовилось к дальнейшему ухудшению ситуации. B самый острый период кризиса народ не поддержал акции протеста оппозиции, и сам не проявил интереса к оказанию давления на власти в какой-либо форме. Так что, следует считать недостаточным объяснение спешки властей беспокойством, что рост социально-экономических проблем может вызвать волнения.

Можно также ожидать, что после «выборов»  переход  системы социально-политических отношений в стране на новый этап станет неизбежным..

Также трудно говорить о решающей роли влияния негативного антидемократического реноме, сформировавшегося внутри страны и за ее пределами, для власти, которая не считается ни с общественным мнением, ни с оппозицией, ни с народом. Несмотря на то, что проведенные до сих пор выборы вызывали справедливую критику международной общественности, власти не воздерживаются от очередной тотальной фальсификации. Лишь применение санкций США к олигархам и членам правительства России вызвало у большинства чиновников Азербайджана легкую тревогу. По некоторым сведениям, на эту тему даже было проведено закрытое обсуждение. Однако и эти факторы не могут быть приняты в качестве основной причины для переноса срока проведения выборов.

То, что нынешняя международная миротворческая миссия по Карабаху может предложить какие-то новшества и эти факторы могут привести к напряженности в стране, также нельзя рассматривать в качестве причины переноса выборов.

Было бы неверно также считать досрочные выборы анонсом подготовки к политико-правовым реформам. При рассмотрении этого вопроса, прежде всего, точки зрения интересов властей, не наблюдаются факторы, говорящие о необходимости начала реформ. При нынешнем безмолвии и спокойствии общества власти не захотят политическими реформами создавать себе головную боль. Зачем власти менять статус-кво и создавать для себя проблемы, если она пока еще может продолжать существовать в нынешней ипостаси? Не убедительно, что власти приступят к широким демократическим реформам, если со стороны общества нет ощутимого давления.

По одной из рассматриваемых версий, власти пойдя на опережение, поставили оппозицию перед дилеммой участия или неучастия. B целом, власти постоянно предпринимали системные правовые и практические меры, чтобы активность в процессе выборов была низкой. B этом направлении "были усовершенствованы" и Конституция, и Избирательный Кодекс, и соответствующие законодательные акты. Для предотвращения процесса формирования избирательной среды в обществе были перекрыты все возможности для деятельности независимых медиа, политических структур, гражданского общества. Bласть располагает возможностью выдвижения в качестве кандидатов для участия в выборах только ею самой выбранных лиц и структур. B условиях такого бесправия оппозиция упускает возможность лучше подготовиться к протестам.

Могут ли президентские выборы, которые пройдут в марте в России, быть одной из главных причин переноса выборов на 6 месяцев вперед?

Следует признать, что влияние Москвы на общество и, особенно, на власти в Азербайджане, примерно, такое же, что и в советский период. B последние годы в России сложилась самая агрессивная, напряженная и противоречивая политическая ситуация. Сейчас стало труднее прогнозировать дальнейших ход событий в этой стране. Россия, внешне кажущаяся стабильной, внутри в скрытой форме напрягается. Напряженность в отношениях с США и Европой, нарушение с ними (и не только) торгово-экономических связей поставили Россию в трудное положение и могут вызвать новые опасные для внутренней стабильности волнения после мартовских выборов. B стратегическом плане у России есть также и ряд отложенных на время дел, связанных с Азербайджаном. Bозможностей для сопротивления этим планам у азербайджанских властей мало. Не исключено, что есть прямая связь между назначением внеочередных выборов в Азербайджане и очередных президентских выборов в России.

B заключение рассмотрим некоторые вероятные тенденции развития процессов.

Отношение общества к избирательному процессу ничем не будет отличаться от прошлой практики. За этим стоит ряд глубоких психологических, социальных, политических причин, и для их устранения требуются соответствующая подготовка и определенное время. Реакция международного сообщества, вероятнее всего, будет не на том уровне, чтобы изменить направление процессов. Отношение оппозиции и независимых представителей гражданского общества к избирательному процессу не консолидировано, и они не располагают возможностью заставить власти пересмотреть свое решение. Bласти могут предложить "большой" компромисс местной и международной демократической общественности, выпустив на свободу определенную группу осужденных по политическим мотивам лиц.

Можно также ожидать, что после "выборов" переход системы социально-политических отношений в стране на новый этап станет неизбежным. Президент, получивший властные полномочия на следующие 7 лет, может пойти на принятие ряда необходимых решений. Одна из главных преследуемых при этом целей состоит в том, чтобы распрощаться с престарелыми членами команды, под видом структурных реформ сформировать новую команду, более системно сконцентрировать власть в одних руках и перейти к этапу структурных и экономических преобразований без ущерба устоям режима. Bнутри власти обсуждается и такая тема: спустя некоторое время после президентских выборов провести внеочередные парламентские выборы и избрать в парламент небольшую группу лиц с имиджем независимых и оппозиционных деятелей, что позволит продолжить манипуляции в отношениях с местной и международной общественностью. Учитываются также и процессы, происходящие в регионе, которые говорят о том, что скоро Азербайджан вступит в очень противоречивый и напряженный период своего развития.

Növbədənkənar Prezident seçkisinin səbəbləri nə ola bilər?

Növbədənkənar Prezident seçkilərinin 11 aprel 2018-ci ilə təyin edilməsinin səbəbləri barədə müxtəlif istiqamətlərdən müzakirələr davam edir. Növbədənkənar prezident seçkisini zəruri edən əsas səbəblər nədir?

Bu qərarın qəbulunu şərtləndirən səbəblər sırasında daxili və xarici amillərin rolunu istisna etməsək də, yeganə məqsəd mövcud hakimiyyətin daha uzun müddətə və etibarlı şəkildə əldə saxlanmasına yönəlib.

Bu qərar cəmiyyətin fəal kəsimi üçün gözlənilməz deyildi və müxtəlif səviyyələrdə ara-sıra müzakirə edilirdi. 2016-cı il Konstitusiya dəyişikliyi prezidentə seçkiləri istədiyi vaxt təyin etmək səlahiyyəti verirdi. Belə bir qərar Referendumdan dərhal sonra da elan edilə bilərdi, prezidentin səlahiyyətinin 7 ilədək artırıldığını əsas tutub 2020-ci ilədək ertələnməsi də mümkün idi. Qərarın qəbulu tamamilə prezidentin istəyinə, marağına və hətta ovqatına bağlı məsələ idi.

Qanunvericilikdə bu addıma hüquqi əsaslar olsa da praktik olaraq siyasi səbəbləri barədə hakimiyyətdən heç bir məntiqli açıqlama verilmədi. Xüsusilə də total saxtalaşdırma üçün bütün imkanların, münbit şəraitin və siyasi iradənin olduğu bir mühitdə iqtidarın belə tələsməsinin və ya nədənsə çəkinməsinin sadə səbəbləri ola bilməz. Demokratik ölkə deyilik ki, seçkidə siyasi dəyişikliyin baş vermə ehtimalı olsun. Bütün hallarda seçkinin vaxtını dəyişmək çox ciddi və səs-küylü proseslərin olacağından xəbər verir.

Hakimiyyəti bu addıma vadar edən bir neçə versiya üzərində müzakirə aparmağa çalışaq.

Sosial böhranın dərinləşməsi, iqtisadi vəziyyətin ağırlığı, ölkə daxilində və xaricində iqtidarın dəstəyinin zəifləməsi, sanksiyaların tətbiqi perspektivləri, Qarabağla bağlı durumun mürəkkəbləşməsi kimi məsələlər hakimiyyətə seçkiləri payızda rahatlıqla keçirməyə əngəl yarada bilərdimi?

Təcrübələr göstərir ki sosial böhran şəraitində siyasi fəallığın yüksəlməsi gözlənilməz siyasi nəticələr doğura bilər və yəqin ki qərar verilərkən bu amilin təsirləri də nəzərdən keçirilib. Bu versiyanın aktuallığı nəzəri baxımdan istisna edilməsə də, praktik olaraq həlledici saymaq çətindir. Doğrudur, ölkədə ağır böhran var, cəmiyyətin geniş spektri bu böhranı öz məişətində hiss edir və narazılıqlar da genişlənir. Lakin, bu halın təhlükəli həddə çatmaması üçün hakimiyyət mütəmadi profilaktik addımlar atır. Aparılan monitorinqlər də göstərir ki cəmiyyət sosial böhranın ağırlığına xeyli uyğunlaşıb və hətta bundan daha ağır duruma belə özünü psixoloji hazırlayıb. Xalq böhranın ən kəskin dövründə nə müxalifətin etiraz aksiyalarına dəstək verdi, nə də özü hansısa formada hakimiyyətə təzyiq etməyə maraq göstərdi. Odur ki bu tələskənliyi sosial-iqtisadi çətinliyin yüksələcəyindən doğan təşvişə bağlamağı zəif arqument saymaq olar.

Həmçinin, ictimai rəylə hesablaşmayan, antidemokratik imici üçün narahatlıq keçirməyən, müxalifətlə və xalqla hesablaşmayan bir iqtidar üçün ölkə daxilində və xaricində formalaşan mənfi ictimai rəyin həlledici təsirindən də danışmaq çətindir. Demək olar indiyədək keçirilən seçkilər beynəlxalq ictimaiyyətin haqlı tənqidlərinə səbəb olsa da hakimiyyəti növbəti total saxtakarlıqlardan çəkindirməyib. Ancaq ABŞ-ın Rusiya hökumət üzvlərinə və oliqarxlara tətbiq etdiyi sanksiyaların psixoloji təsirləri Azərbaycan hakimiyyətinin iriranqlı məmurlarının əksəriyyətində ötəri də olsa təşviş yaradıb. Hətta bəzi ehtimallara görə bu mövzuda qapalı müzakirələr də aparılıb. Lakin, bu amillər də seçkini tezləşdirmək üçün əsas səbəb kimi görünmür. Qarabağla bağlı hazırkı beynəlxalq sülhyaratma missiyasının hansısa yeniliklər təqdim edəcəyi və bu amillərin ölkədə gərginliyə yol aça biləcəyi də real deyil.

“Seçki”dən sonra ölkədə sosial-siyasi münasibətlər sisteminin yeni mərhələyə qədəm qoyması qaçılmaz olacaq..

Növbədənkənar seçkiləri gələcək siyasi-hüquqi islahatlara hazırlığın anonsu hesab etmək də doğru olmaz. İlk növbədə məsələyə iqtidarın maraqları baxımından yanaşdıqda ümumiyyətlə islahatlara başlamağı zəruri edən amillər görünmür. Hakimiyyət cəmiyyətin indiki sükunət halında siyasi islahatlarla özünə başağrısı yaratmaq istəməz. Əgər hakimiyyət hələ bu şəkildə davam edə bilirsə, niyə status-kvonu dəyişməli və özünə problem açmalıdır? Cəmiyyətdən nəzərəçarpacaq basqı yoxdursa, hakimiyyətin geniş demokratik islahatlara başlayacağı inandırıcı deyil. 

Üzərində dayanılan versiyalardan biri də hakimiyyətin müxalifəti və ya real alternativi seçki prosesində hazırlıqsız dillemma qarşısında qoymaqdır. Ümumiyyətlə iqtidar mütəmadi olaraq seçki prosesində fəallığın aşağı olması üçün sistemli hüquqi və praktik addımlar atıb. Konstitusiya da, Seçki Məcəlləsi də, müvafiq qanunvericilik aktları da bu istiqamətdə "təkmilləşdirilib". Cəmiyyətdə fəal seçki mühiti yaranmaması üçün azad medianın, vətəndaş cəmiyyətinin, siyasi qurumların fəaliyyət imkanları qapadılıb. Seçkidə yalnız özünün müəyyən etdiyi şəxslərin və qurumların namizəd irəli sürülməsi imkanı mövcuddur. Belə bir hüquqsuzluq şəraitində "seçki"ni baykota çağıran müxalifətin də etirazlara daha yaxşı hazırlaşması imkanı əldən çıxıb. Hakimiyyətin demokratik ictimaiyyətə də "böyük" güzəştləri ola bilər və bu, təqsirsiz həbsə məhkum edilmiş şəxslərin əhəmiyyətli bir qrupunun azad edilməsidir.

Növbədənkənar Prezident seçkilərinin keçirilməsi çox güman ki hakimiyyətin daxilində hansısa gizli, çox mühüm və ciddi narahatlıq doğuran amillə bağlıdır. Analizlər bu ehtimalların da real olmasını söyləməyə əsas verir. Ola bilər, hakimiyyət daxilində hansısa fors-major situasiya var və bu amil onları tələsdirir. Hakimiyyətin rəsmi namizədi təsdiq edilənədək hakim komandanın sonrakı niyyətini dəqiq demək elə də asan deyil.

Seçkilərin 6 ay öncəyə çəkilməsinin əsas səbəblərindən biri kimi gələn ay Rusiyada keçiriləcək prezident seçkiləri ola bilərmi?

Etiraf etməliyik ki Rusiyanın Azərbaycan cəmiyyətinə, xüsusilə də hakimiyyətinə təsirləri elə təxminən sovetlər dönəmindəkinə yaxındır. Rusiya son illər özünün ən aqressiv, gərgin və ziddiyyətli siyasi dövrünü yaşayır. Orada nələrin baş verəcəyini indi təxmin etmək daha da çətinləşib. Zahirən sabit görünən Rusiya, daxilən gizli qaynayır. ABŞ və Avropa ilə münasibətlərdə yaşanan gərginlik, iqtisadi-ticari əlaqələrin pozulması Rusiyanı çətin duruma salıb və seçkidən sonra daxili sabitliyi üçün yeni təlatümlü addımlar ata bilər. Rusiyanın gələcək strateji planında Azərbaycanla bağlı da bir sıra təxirə salınmış məsələlər var və ölkə hakimiyyətinin bu planlara müqavimət imkanı çox zəifdir. Azərbaycanda növbədənkənar prezident seçkilərinin Rusiyada keçiriləcək növbəti seçkilərdən qısa müddət sonraya təyin edilməsi arasında birbaşa əlaqə istisna deyil.

Son olaraq, proseslərin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi ilə bağlı bəzi ehtimallara nəzər salaq. Seçki prosesinə cəmiyyətin yanaşması öncəki illərdən heç nə ilə fərqlənməyəcək. Bunun bir sıra dərin psixoloji, sosial, siyasi səbəbləri var və onların ortadan qaldırılması üçün müvafiq hazırlıq və müəyyən zaman lazımdır. Beynəlxalq ictimaiyyətin reaksiyası da proseslərin yönünü dəyişəcək səviyyədə ehtimalı edilmir. Müxalifətin və müstəqil vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin də seçki prosesinə münasibəti pərakəndə, təsir imkanları isə hakimiyyəti çəkindirəcək səviyyədə deyil. Hakimiyyət təqsirsiz həbsə məhkum edilmiş şəxslərin bir qrupunu azad etməklə yerli və beynəlxalq demokratik ictimaiyyətə "böyük güzəşt" təklif edə bilər.

"Seçki"dən sonra ölkədə sosial-siyasi münasibətlər sisteminin yeni mərhələyə qədəm qoyması qaçılmaz olacaq. Yenidən 7 illik səlahiyyətə sahib olan prezident bir sıra zəruri qərarlar qəbul etməyə məcburdur. Əsas hədəflərdən biri iqtidarın köhnə komandasının əsas yaşlı simaları ilə vidalaşmaq, struktur islahatları adı altında yeni komanda formalaşdırmaq, hakimiyyəti daha sistemli şəkildə tək əldə cəmləşdirməklə növbəti, rejimin dayağlarını sarsıtmadan, struktur və iqtisadi islahatlar mərhələsinə keçməkdir. Hakimiyyət daxilində belə bir mövqe də var ki, bu seçkidən bir müddət sonra yerli və beynəlxalq ictimaiyyətlə yenidən manipulyasiya etmək üçün yeni parlament seçkisi keçirmək və kiçik bir qrup müstəqil və müxalif imicli şəxsləri parlamentə gətirmək olar. Regionda cərəyan edən proseslər qarşıda ölkənin çox ziddiyyətli və gərgin dövrə qədəm qoyacağından xəbər verir. 

20 yanvar xalqımızın istiqlal mübarizəsinin qızıl səhifəsidir.

Hər il qanlı 20 yanvarın ildönümündə bu barədə qızğın müzakirələr açılır, ziddiyyətli fikirlər səslənir. Bu sətrlərin vətənpərvər və dəyərli gənclərimiz üçün çox maraqlı olacağını nəzərə alaraq yazıram. Ətraflı yazmaqda yeganə məqsədim xalqımızın həmişə qorxaq, aciz, bədbəxt gündə olduğunu düşünənlərə, o gecə insanların aldadıldığını deyənlərə həmin qanlı gecənin canlı şahidlərindən birinin cavabıdır.

1990-cı ilin qanlı 19 yanvar gecəsi hər kəsin yaddaşında silinməz iz buraxıb. Xüsusilə də o saatlarda küçələrdə olan, səhərə kimi yaralılara kömək edən insanların fədakarlığı və qəhrəmanlığı öyülməyə layiqdir. Biz xalq olaraq o gecə əsil qəhrəmalıq nümunəsi yaratdıq, keçmiş sovet ordusunun generalları əliyalın dinc insanların iradəsi qarşısında mənəvi baxımdan məğlub oldu və qürurları əbədi sındırıldı. Azərbaycanın təkrar istiqlalına gedən yolda 20 yanvar böyük mübarizə tarixinin qızıl səhifəsidir.

1989-cu ilin sonlarından tələbə könüllü özünümüdafiə dəstələri yaradıb sərhəd bölgələrində erməni hücumlarının qarşısını almağa getmişdik. Sərhədyanı rayonlarda, Gəncədə və DQMV-də “Fövqəladə vəziyyət” elan edildiyi üçün artıq Bakıya dönmək əmri almışdıq. Bəzi vacib səbəblərə görə Qubadlı rayonunu ən son tərk edən tələbələrdən biri idim. Günorta Qubadlının Mahrızlı kəndində Hüseyn adlı tələbə yoldaşımızın evində qısamüddətli qonaq olduqdan sonra mənə tapşırılan işləri həll edib 1990-cı ilin 17 yanvarında sazaqlı, şaxtalı bir gecədə Bakıya doğru yola çıxdım. Əynimdə xüsusi geyim (tələbə inşaat formasını hərbi paltar kimi istifadə edirdik) və iki silah olduğu üçün gecə bir yük maşını ilə Fizuliyə, ordan isə bir tanışla Sabirabada gəldim. Bizimlə bərabər Qubadlıda keşik çəkən sabirabadlıların komandiri Yaqub kişinin dediyi adama silahları verib, gecə saat 4-də onların müəyyən etdiyi “moskviç”lə Bakiya çıxdım.

18 yanvarda hələ hava tam açılmamış səhər tezdən artıq Bakıda idim. Şəhərdə 13 yanvardan davam edən gərginlik hələ də hökm sürürdü. Hərbi uniforma kimi istifadə etdiyimiz xüsusi geyimdə Milli Müdafiə Şurasının könüllüləri kimi fəaliyyətə başladıq. Heç bir neçə saatlıq istirahət etməyə də zaman olmadı. Əsas məqsədlərdən biri Bakının dinc erməni sakinlərinin öldürülməsinə imkan verməmək, ikinci məqsəd isə hərbi hissələrin önündə və şəhərin müxtəlif yerlərində yaradılmış “istehkam”larda növbə çəkmək idi. Hərdən tanınmış hərəkat liderləri bu “istehkam”lara yaxınlaşır, müxtəlif təlimatlar verərək gedirdilər. (O şəxslərin kimliyi və verdikləri təlimat barədə yazmayacağam)   

Neçə günün gərginliyindən, yuxusuzluğundan çox yorulduğuma görə səhər tezdən özümü güclə yataqxanaya çatdırıb yatdım. Təqribən saat 17-18 radələrində Laçındakı dəstəmizin komandirlərindən Seymur Babayev və kimya fakultəsinin tələbəsi Nurməmməd bəy otağıma gəlib məni yuxudan oyatdılar. Həmin saatlardan etibarən bir qrup BDU tələbəsi ilə "Salyan kazarması"nın arxa qapısında qurulmuş "istehkam"da keşik çəkməyə başladıq. Keşik çəkdiyimiz yerə “Xəzər” kinoteatrı tərəfdən piyada keçidi, “Olimp” mağazasına tərəf isə maşın yolu var idi. Hərbi hissənin bu darvazasının önünə bir benzin daşıyan “benzovoz” maşını da saxlamışdılar ki hərbiçilərin şəhərə çıxmasına əngəl olsun. İçərisində heç kimin olmadığı bu “benzovoz”u kimin gətirdiyini bilməsəm də, bura gələndə içərisində benzin olduğunu dedilər və ehtiyyatlı olmağımız barədə təlimat verildi.

Mən də bu darvazanın qarşısında dayanan əsas şəxslərdən biri idim. Şəhərin müxtəlif yerlərindən intensiv atəş səsləri eşidilir, xeyli yaralı və şəhidlərimizin olduğu xəbəri gəlirdi. Bizim olduğumuz yerdə sakitlik bir anda pozuldu, “həyacan siqnalı” ilə hərbi hissənin içərisində səs-küy qopdu, zirehli texnikalar gurultu ilə bu darvazaya doğru gəlirdi. Tank darvazanı “benzovoz”un üstünə aşırıb dayandı. Tankların şəhərə çıxmasına əngəl yaratmaq üçün benzin maşınına od vurmaq üçün cəld irəli atıldım və “kranı” açıb bir az kənardan kibriti çəkib ora atdım. Amma “benzovoz”un çənində benzin əvəzinə su olduğu üçün yanğın baş vermədi. İkinci dəfə təkrar edəndə artıq tank hərəkətə başladı. “Benzovoz”un altında əzilməkdən bir anda qurtuldum.

Tank qarşısında olan hər şeyi əzib atmağa başladı. Biz güllə yağışı altında ordan qaçmağa məcbur olduq. Fizika fakultəsində 2-ci kurs tələbəsi olan tovuzlu Tağı adlı yoldaşımız başından yüngül güllə yarası aldı. Onu bir maşınla yataqxanaya yola salıb özümüz Səttarxan adına zavodda yerləşən qərargaha getmək üçün bir " Jiquli-011" markalı ağ maşına əyləşdik. Maşının ön oturacağında bir milis nəfəri, arxada isə 4 nəfər oturmuşduq. Əslən Kələkidən olan tələbə yoldaşım Shaman Rustemov, hal-hazırda Şeyxülislamın mühafizə xidmətinə rəhbərlik edən Səxavət adlı tələbə yoldaşımız, bir tanımadığım şəxs və mən maşında idik.  "Olimp" mağazasının qarşısında əyləşdiyimiz maşını atəşə tutdular. Sürücü əlindən yaralansa da özünü itirmədi. (Əgər o maşının sahibi sağdırsa və bu olayı xatırlayırsa, mütləq görüşmək istəyərdim) Maşını yolun içində saxlayıb özümüzü yerə atdıq. Maşın deşik-deşik olsa da biz salamat qurtarmışdıq. Qəribə bir hiss keçirirdim. Səxavət yaralanmadığına inana bilmirdi. Elə bilirdi ki ona güllə dəyib. Hətta maşının yanında uzandığımız yerdə onun bədənini yoxlamalı oldum ki yaralanmadığına tam əmin olaq. Güllə yağışı ara verən kimi yolu qaçaraq keçməyə başladıq. Bizimlə bərabər xeyli insan da yolu keçməyə çalışırdı.”Olimp” mağazasının qarşısında düz yolun sonunda, mağazanın tinində bir nəfər ortayaşlı şəxs gülləyə tuş gəldi və yıxıldı. Güllələr yağış kimi yağırdı. Qarşımda yıxılan bu adamı qaldırmaq üçün əl uzatdım. Üzümə baxıb “qorxma” dedi və elə ordaca son nəfəsini verdi. Şahmərdan və bir neçə nəfərlə onu mağazanın yanına çəksək də artıq yaşamırdı.

Səxavət orda bizdən ayrılsa da Şahmərdanla səhərə kimi küçə və meydanlarda bir yerdə olduq. Sovet ordusu işıq gələn evlərə və dinc insanlara atəş açırdı. Şəhər qaranlığa qərq olmuşdu. Biz ora çatanda qərargahda bir tələbə yoldaşımızla (hazırda millət vəkilidir) rastlaşdıq. Qərargahdan bəzi şeyləri çıxarmaq üçün gəlmişdi. Şahmərdan bəylə səhərə qədər çox dəhşətli hadisələr gördük və təsadüfən sağ qalmışdıq. Təxminən səhər saat 6-dan sonra ordu tədricən çəkilməyə başladı. Biz yarımçıq bir tikintiyə daxil olub ora sığındıq. Əynimdəki hərbi geyimə görə səhər yataqxanaya qayıda bilmirdim. Bir nəfər yaşlı adam öz uzun paltosunu soyunub mənə verdi və özü pencəkdə yataqxanaya kimi yanımca gəldi.  Əsgərlər məni formada görməsin deyə yataqxanaya kimi o kişinin paltosu ilə gəlmişdim. Yalnız səhər saat 10-dan sonra yataqxanaya qayıda bildim. Yataqxanada qalan tələbələr ən gec məndən xəbər tutmuşdular. Hətta məni görəndə yataqxanadakı qızların necə ağladığı hələ də gözlərimin önündədir. Uşaqlar o gecə mənim etdiklərimi yataqxanada danışdıqları üçün heç kim sağ qaldığıma inana bilmirdi. Ordu tələbə yataqxanalarını üzükqaşı kimi mühasirəyə almışdı. Bir neçə gün yataqxanalarda heç kim işıq yandırmadı, hər yer qaranlığa qərq olmuşdu. 22 yanvarda milyonlarla insan qorxmadan şəhidlərin dəfnində iştirak edəndə sovet rəhbərliyi rəsmən mənəvi məhv oldu. Ordu hissələri bu dəfə dinc insan selinin qarşısından başıaşağı geri çəkilməyə başladı.

Allah şəhidlərimizə rəhmət eləsin. Azadlıq uğrunda cəsarətlə savaşanlara Allah yardımçı olsun. Biz ali ideyaları qalib gələn qürurlu bir xalqıq. Yaşadığımız bu böhranlı halımızdan da çox keçməz əbədi qurtulacağıq. Yetər ki hər birimiz öz dəyərimizi bilək, öz gücümüzə inanaq və xalqımızın müqəddəs dəyərlərinə sahib çıxaq!

Şamil Basayev Çeçenistanın azadlığı uğrunda mübarizə tarixinə adını əbədi yazdırdı.

Şamil Basayev Çeçenistanın azadlığı uğrunda mübarizə tarixinə adını əbədi yazdırdı.

Çeçenistanın azadlığı uğrunda mübarizə tarixinə adını əbədi yazdırmağı bacaran əfsanəvi səhra komandirlərindən biri olan mərhum Şamil Basayevin bu gün doğum günüdür. Onun barəsində bu kiçik xatirəmi bölüşməkdə məqsədim heç də hansısa terrorçuluğa, separatizmə, müharibəyə bəraət qazandırmaq deyil, çeçen xalqının əsrlər boyu davam edən və təəssüf ki həmişə də uğursuszluqla bitən azadlıq mübarizəsinə mənəvi dəstək verməkdir.

2006-cı ildə 41 yaşında şəhid olan Şamil Basayevlə görüşüm haqqında indiyədək çox az dost-tanışla danışmışam. Onlar isə əsasən bu görüşün vasitəçiləri olduqları üçün məlumatlı idilər. Onunla 1992-ci ilin yanvarında Bakıda Şeyx Şamil küçəsi (?) ünvanında bir mənzildə görüşmüşdüm. O zaman bu ünvan Çeçenistanın gizli qeyri-rəsmi nümayəndəliyindən biri kimi fəaliyyət göstərirdi. Görüşümüz İstanbulda yaşayan Leçe adlı bir çeçen iş adamı vasitəsilə mümkün olmuşdu. Leçe Çeçenistanda nüfuzlu şəxslərdən sayılırdı. Qroznı şəhərində biznesi və hətta radiosu da var idi. Həm də Çeçenistan prezidenti mərhum Cövhər Dudayevin dostu və o zaman Daxili işlər naziri Maqomedovun yaxın qohumu idi. Hər ikisi çeçen-rus müharibəsində şəhid oldu.

Mənə deyilən ünvana yaxınaşıb qapını döydüm. Kimliyimi soruşduqdan sonra qapını çarşablı gənc bir qadın açdı və gəlişimi gözlədiklərini deyib içəri dəvət etdi. Dəhlizdə və biz görüşdüyümüz otaqda daha iki qadın da var idi. Hər üçü hündür boylu, nazik bədənli, başdan ayağa qara çadrada və üzləri də qismən bağlı idi. Davranışlarından hiss olunurdu ki gənc qadınlardır. Çeçencə danışırdılar və cəld hərəkətlər edirdilər. Bizə çay gətirdilər. Biri biz oturan otaqda oturdu, digərləri isə ayaq üstə xidmət edir və dəhlizdə hərlənirdilər. Başqa otaqlarda da kimlərsə var idi və hərdən telefonla danışdıqları eşidilirdi.

Ş. Basayev həmin vaxt Qarabağda döyüşə gələn çeçen mücahidlərinin sırasında idi. Rusiyanın işğalçılıq siyasətinə qarşı mübarizə aparanları özünə müttəfiq, müsəlmanları isə qardaş bilən bir mücahid idi. Söhbət zamanı AXC üzvü olduğumu bildiyi üçün mənimlə sanki köhnə tanış kimi güvənlə danışırdı. AXC rəhbərliyində müsbət münasibətdə olduğu şəxslər də var idi. Həm də bizi İstanbuldan onunla əlaqələndirən nüfuzlu çeçen biznesmen də buna çox yaxın adam olduğu üçün daha da sayğılı və səmimi davranırdı.

Ona bizimlə yaxınlığı olan bir türk iş adamının Moskvada üzləşdiyi problem barədə məlumat verdim və həllinə kömək etməsini xahiş etdim. O da heç nə əlavə soruşmadan kiminləsə telefonla çeçencə danışdı. Aramızda təqribən 1 saata yaxın çəkən söhbətdən sonra oradan ayrıldım.  Onun müdaxiləsi ilə məsələ Moskvada dərhal həll olundu. Türkiyəli iş adımına çatacaq iriməbləğdə pullar bir gün müddətində deyilən ünvana çatdırıldı.

Səhəri gün türkiyəli dostlarımızın təşəkkürünü çatdırmaq və ona müəyyən qədər pul vermək üçün yenidən bu ünvana gəldim. Təklif etdiyim pulu qəti şəkildə qəbul etmədi və pul mövzusuna bir daha qayıtmamağımı gülümsəyərək bildirdi. Tezliklə özünün burada olmayacağını, ancaq Rusiya ilə əlaqəli nə işim olarsa mütləq onun adı ilə bu ünvana çatdırmağımı istədi. Bir az ümumi söhbətlərdən sonra görüşüb oradan çıxdım. Elə o illərdə bir neçə dəfə də Rusiyada yaranan problemləri həll etmək üçün onların vasitəçiliyindən istifadə etməli oldum.

Sonradan onun əfsanəvi çeçen mücahidlərinin komandiri olduğunu görəndə çox təəcüblənmişdim. Fikirləşirdim, necə ola bilər ki belə bir mülayim insan dəyişib mücahid oldu. Qısa müddətli tanışlığım olsa da şəxsən o, çox mülayim insan kimi yadımda qalıb. Çox zəif və asta səslə danışırdı. Elə təsir bağışlayırdı ki, sanki dünyada ondan daha yumşaq, həlim xarakterli adam yoxdur. Çox mədəni, səmimi və təvazökar rəftarı ilə xatırlayıram. Onun haqqında bəzən xeyli ədalətsiz və uydurma danışanlar da olub. Onu terrorçu kimi qələmə verib nüfuzdan salmağa cəhdlər yenə də davam edir. Amma, əminəm ki, bunlar hamısı uydurmadır. O öz xalqını və müsəlmanları sevən, çeçen xalqının azadlığı üçün alışıb-yanan bir mübarizə adamı idi. Hər dəfə Şamil Basayevin şəkillərinə baxanda onun gözlərində çeçen xalqının tarixən yaşadığı dəhşətli faciələri, bəlanı, əzabı və mübariz bir xalqın nakam arzularını görürəm. Doğrudan da hər bir xalqın istiqlaliyyətindən daha böyük nailiyyəti yoxdur! Allahdan Şamil bəyə rəhmət diləyirəm. Ruhu şad olsun!

14 yanvar 2018-ci il 

15 yanvar 1990-cı il Qubadlı gündəliyimdən kiçik bir qeyd...

15 yanvar 1990-cı il Qubadlı gündəliyimdən kiçik bir qeyd.

28 il öncə bu gün (15 yanvar 1990-cı il) tələbə könüllü özünümüdafiə dəstəsinin tərkibində Qubadlı rayonunun sərhədyanı kəndlərində keşik çəkirdik. Çox qarlı-şaxtalı bir gün idi. Sərt yüksəkliklərdə çətinliklə düzəltdiyimiz açıq səngər və istehkamlarda soyuqdan dayanmaq olmurdu. O zaman 23 yaşlı bir gənc üçün soyuq elə də qorxulu deyildi, ancaq indi o qeydlərimi oxuduqca sanki bədənimə bir titrətmə gəlir. Görünür bu da yaşın təsiri ilə bağlıdır.

Axşamçağı xəbər gəldi ki, Bakı şəhərində erməni əhaliyə qarşı kütləvi qırğın edilib və durum çox gərgindir. Bir tərəfdən Ermənistandan gözlənilən təxribatların qarşısını almaq, digər tərəfdən isə Bakıdakı mübarizə yoldaşlarımızdan xəbər tuta bilməməyimiz narahatlığımızı daha da artırmışdı.

SSRİ rəhbərliyinin ən yüksək vəzifəli və rütbəli şəxslərinin yanvarın 14-də Bakıya gəlməsi, Dağlıq Qarabağda, Azərbaycan-Ermənistan sərhədyanı rayonlarında, habelə Gəncədə fövqəladə vəziyyətin elan edilməsi artıq durumun mürəkkəbliyini göstərirdi. Gərginlik Bakıda yaşansa da fövqəladə vəziyyətin digər bölgələrdə tətbiq edilməsinin məqsədi bu günədək qaranlıqdır. SSRİ tarixində ilk dəfə idi ki Siyasi Büronun üzvü Primakov, Müdafiə naziri Yazov, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri Kryuçkov, Daxili işlər naziri Bakatin və digər yüksək vəzifəli şəxslər Bakıya toplaşmışdı.

Mən Laçın rayonundakı özünümüdafiə dəstəsinin tərkibində olsam da xüsusi tapşırıqla Qubadlıya gəlmişdim və buradakı silahlı dəstəmizin komandiri Ganimat Zayidovla birgə hərəkət edirdim. O zaman Qənimət bəyin təkcə komandirliyinə görə yox, həm də tələbələr arasındakı şəxsi nüfuzuna, uşaqların çoxundan 3-4 yaş böyük olmasına və gerçəkdən çox soyuqqalı, doğru qərarlar qəbul etməsinə görə dəstədə ona böyük güvən yaranmışdı. Məskunlaşdığımız yerdə bizdən əlavə Sabirabad könüllüləri də var idi. Öz komandirləri olsa da, bu xəbərdən sonra onlar da bizim nə qərar verəcəyimizi gözləyirdi. (Sabirabad könüllülərinin komandiri Yaqub kişiyə Allahdan rəhmət diləyirəm) 

Geniş və qapalı müzakirələrin hər ikisində iştirak etdim, fövqəladə vəziyyət şəraitində nə edəcəyimizi götür-qoy etdik. Qızğın müzakirələrdən sonra Qənimət bəy elan etdi ki belə durumda bu kəndləri tərk edə bilmərik. Nə olursa-olsun Bakıdan gələcək göstərişləri gözləyək. Özü öndə olmaqla postlara qalxmağa qərar verdik. Sabirabad könüllüləri də öz postlarına yola düşdü. O şaxtalı-qarlı 15 yanvar gecəsində külək qarı gözümüzə, burnumuza doldursa da çətinliklə yüksəkliklərdə yerləşən postlarımıza qalxdıq.

“Gündəlik” qeydlərimdən qarşıma çıxan bu tezisləri paylaşmaqda məqsədim budur ki, gənclərimiz müstəqillik yolunun hansı çətinliklərdən keçdiyinin kiçik bir epuzodu ilə tanış olsun. Biz o zaman mübarizəmizdən vaz keçmədik, usanmadıq, yorulmadıq, ruhdan düşmədik. Nə sürgündən, nə həbsdən, nə də edamdan qorxumuz var idi. Biz hamımız BDU-nun savadlı tələbələri idik və şəxsi arzularımızı vətənin müstəqilliyinə qurban vermişdik. Ümumi komandirimiz olan AXC BDU şöbəsinin sədri Əli Kərimli hətta universitetdə “Lenin təqaüdü” ilə təhsil alan azsaylı tələbələrdən idi. 

O zaman arxasınca getdiyimiz insanlar nə qərar verdisə, onu vicdanla icra etdik. Hətta sonradan səhv olduğunu anlasaq da, bunu dedi-qoduya çevirmədik. Qətiyyətlə deyirəm, AXC-ni onminlərin biri kimi mən yaratdım, biz yaratdıq. KQB onu dağıtmağa çox çalışdı, amma bacarmadı.

Cümhuriyyətimizin 100 illiyində ölkəmizin mənəvi baxımdan ən qalib övladları bizik. Biz, ideyaları qalib gəlmiş mübariz bir nəsilik! Digər məsələlərin həllində də üzərimizdəki işi başa çatdıracağıq.

14 yanvar 2018-ci il.

Seçki Məcəlləsinə edilən son dəyişikliklər hansı zərurətdən irəli gəlir...

Prezident Seçki Məcəlləsinə edilən son dəyişiklikləri  11 yanvar 2018-ci ildə  imzaladı.

Seçki Məcəlləsinə edilən son dəyişiklikləri iki istiqamətdən dəyərləndirmək lazımdır. Birincisi, 26 sentyabr 2016-cı il tarixli referendum nəticəsində qəbul edilmiş dəyişikliklərdən irəli gələn məsələlərdir, digəri isə seçki praktikası zamanı ortaya çıxan məsələlərlə bağlıdır.

Konstitusiya dəyişikliyi nəticəsində ortaya çıxan bəzi texniki və hüquqi məsələləri özündə etiva edən əsas məsələləri təxminən belə təsnifatlaşdıraq. Prezidentin növbədənkənar Prezident seçkilərini 60 gün müddətində elan etməsi, 21 yaşı tamam olan şəxslərin Prezident seçkisində namizəd kimi iştirak etmək hüququ, habelə deputatların mandatdan məhrum edilməsi haqqında qərarı Mərkəzi Seçki Komissiyasının qəbul etməsidir.

Ölkəmizdə prezidentin qanunla müəyyən edilən səlahiyyətləri hüdudsuzdur və hakimiyyətin məhkəmə və qanunvericilik  qolları da elə onun nəzarəti altındadır. Bu hal faktiki olaraq hakimiyyət bölgüsü prinsipinin kobud şəkildə pozulması idi. Milli Məclis üzvlərinin qanunla müəyyən edilmiş etik davranış qaydalarını kobud surətdə pozması nəticəsində onların mandatdan məhrum edilməsi hüququnu bundan sonra Konstitusiya Məhkəməsi deyil, MSK yerinə yetirəcək. Bu isə nəinki hakimiyyət bölgüsü prinsipinə, ümumiyyətlə parlamentarizm fəlsəfəsinə ziddir.  

İkinci amili qısaca belə ifadə edə bilərik ki, seçki saxtakarlığını asanlıqla icra etməyə əngəl törədən məsələlərin bir qisminin ortadan qaldırılması “əməliyyatı”.  Bəlkə də son dəyişikliyin müəllifləri elə cəmiyyətə bu real durumu anlatmağa çalışırlar.

Komissiya üzvlərinin saxta bülletenlər hazırlaması və topa-topa qutulara atması zamanı zərflərin möhürlənməsi, bülletenlərin zərflərə qoyulması xeyli vaxt alırdı. Ən uzaq məsafədə oturan müşahidəçilər də, məntəqələrdə quraşdırılan kameralar da bu “əməliyyatın” uğurla başa çatmasına kölgə sala bilirdi. Həmçinin seçki qutularının “möhürləndiyi” sözünün “kilidləndiyi” sözü ilə əvəz edilməsi də bu qayğıdan irəli gəlir. İndi komissiya sədri və ya katibi fürsət düşən kimi dolan qutunu açaraq asanlıqla ona müdaxilə edə biləcək. Təcrübədə “möhürlənmə” bu müdaxiləyə müəyyən problem yaradırdı.  

Seçicilərə  “seçici vəsiqələri”nin paylanması sözünün Məcəllədən çıxarılması da təsadüfi deyil. Görünür ümumi siyasi iradə belədir ki, seçicinin səsvermə yerindən və günündən nə qədər az xəbəri olsa, bir o qədər proses sakit keçər. Bu amili digər dəyişiklik daha açıq ifadə edir. Belə ki, əvvəllər məntəqə seçki komissiyasının bir üzvü seçki məntəqəsinin girişində dayanaraq məntəqəyə daxil olan vətəndaşların seçici vəsiqələrini, şəxsiyyət vəsiqələrini və ya şəxsiyyəti təsdiq edən digər sənədləri yoxlayırdı. Ancaq artıq bu norma da qanundan çıxarıldı. Deməli, bir dəstə təlimatlandırılmış şəxs istənilən məntəqədə ənənəvi “karusel” adlanan “əməliyyatı” daha təhlükəsiz yerinə yetirəcək.

Diqqə çəkən məsələlərdən biri də qeydə alınmış namizəd səsvermə gününə azı 10 gün qalmış müvafiq seçki komissiyasına yazılı ərizə verərək “məcburedici əsas olmadan namizədliyini geri götürərsə” müddəasının Məcəllədən çıxarılmasıdır. 2015-ci il seçki praktikasında ortaya çıxan ziddiyyətlər yəqin ki MSK-nın yeni Təlimatı ilə tənzimləyəcək və bu məsələyə yeni yanaşma gətiriləcək.

Son olaraq, seçki bir prosedur kimi elə hala salınıb ki, artıq onun hansısa incəlikləri ətrafında müzakirələr çox gülünc görünür. Səsvermənin yekun protokollarına baxanda aydın olur ki, seçki məntəqələrində bütün son rəqəmlər öncədən müvafiq qurumlar tərəfindən hazır göndərilir və ona uyğun yazılır.