Doğum günümü təbrik edənlərə təşəkkür edirəm

Ölkəmizdə hazırda elə bir gərgin sosial-siyasi atmosfer hökm sürür ki, insan öz şəxsi həyatı ilə bağlı hansısa əlamətdar günləri nəinki təmtəraqlı qeyd etməyə, hətta dostlarından və yaxınlarından təbrikləri belə qəbul etməyə utanır.

Yubley yaşım insanlarımızın əksəriyyətinin yoxusulluq içərisində hüquqsuzluqdan və işsizlikdən əziyyət çəkdiyi, xəstəliklərlə mübarizə aparmağa nə maddi nə də mənəvi gücünün qalmadığı, intihar xəbərinin durmadan artdığı, təqsirsiz insanların şərlənərək həbsə məhkum edildiyi, orta və ali təhsilimizin bərbad duruma salındığı, azad medianın tamamilə susdurulmasına cəhdlərin intensivləşdiyi, cəmiyyətiçi münasibətlərin ağır böhran keçirdiyi, xalqımızın çarəsiz və ümidsiz hala gəldiyi bir zamana təsadüf etdi.

Bəlli bir yetkin yaşdan sonra doğum günlərinin həyatımızda yalnız bir əsas özəlliyi olur. Yaşadığımız illərə, insanlarla münasibətlərimizə, ictimai problemlərə yanaşmamıza və davranışlarımıza sanki bir hesabat gününə çevrilir. İki gün ərzində doğum günümlə bağlı virtual və real dostlarımdan rekord həddə təbriklər almağım məni məmnun etməklə yanaşı, məsuliyyətimi daha da artırıb. İndiyədək aldığım təbriklərin 2-3 misli qədər artan son təbriklər şəxsimə münasibətlə yanaşı, yəqin ki həm də son bir il ərzində ictimai fəaliyyətimə verilən qiymətin nəticəsidir.

Təbrik edənlər arasında real həyatdan tanıdığım və qarşılıqlı hörmət bəslədiyim şəxslərlə bərabər, heç qarşılaşmadığım, tanımadığım, yalnız virtual olaraq tanış olduğum dəyərli insanlar da var. Təbriklərin məzmunu ilə tanış olduqca bir daha əmin oldum ki, cəmiyyətimiz passiv və laqeyd görünsə də, hər kəsi kifayət qədər dəqiq izləyən, xarakterizə edən və qədir biləndir.  Açıq və qapalı şəkildə aldığım hərarətli təbriklər mənə sanki yenidən istiqamət və stimul verdi. Xoş sözlərdən və etimaddan qətiyyən eyforiyaya düşən birisi olmasam da, etiraf edirəm ki təbriklərinizdən xeyli qürurlandım.  Məni kövrəldən, düşündürən təbrikləri sanki bir mənəvi və ictimai mesaj kimi qəbul edirəm. Şəxsi maraqları cəmiyyət maraqlarından üstün tutan insanlar çətin ki, bu mənəvi həzzi anlasın.

Allahın verdiyi ömür payını O-nun buyurduğu kimi ən sadə şəkildə sevə-sevə hüzur içərisində yaşayıram. Addımladığım yolun şəxsi risklərinin və itkilərinin çox böyük olduğunu anlasam da, ictimai əhəmiyyətinin daha çox insanlara faydalı olduğunu qəbul etdiyim üçün davam etməkdəyəm. Bu, çoxsaylı dəyərli insanların münasibətindən, arzularından gəldiyim qəti qənaətdir.  Milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq ən sadə vətəndaşımızdan tutmuş, ən yüksək zirvələri fəth etmiş dəyəli alimlərimizdən, siyasətçilərdən, hərbiçilərdən, gənclərdən,  mədəniyyət və ictimaiyyət xadimlərlərdən, dövlət qulluğunda olanlardan aldığım səmimi və hərarətli təbriklər məsuliyyətimi daha da artırdı.

Bu statusu məni təbrik edib arzularını ifadə edən, şəxsiyyətimə və fəaliyyətimə qiymət verən dəyərli insanlara bir daha təşəkkür etmək üçün yazdım. Sizin kimi qədirbilən, dəyərli insanların etimadını qazandığım üçün çox məmnunam. Allah hamımızın yardımçısı olsun və layiq olduğumuz cəmiyyətdə yaşamağı nəsib etsin.

                                                                                                                       03 may 2017-ci il.

Milli Şuranın "8 Aprel Mitinqi" barədə fikirlərim

               Milli Şuranın “8 Aprel Mitinqi” barədə analizim

Milli Şuranın təşkil etdiyi “8 Aprel Mitinqi”ni meydanda izləyənlər arasında idim. Yaranmış fürsətdən istifadə edərək hökumətin siyasətinə etirazlarını ifadə edən insanların bir hissəsi böyük ruh yüksəkliyi ilə meydana toplaşmışdı. Mitinqdən öncə yazmağı məqbul saymadığım bəzi fikirlərlə birlikdə mitinqin yekununa da münasibətimi bildirmək istəyirəm. Heç də o iddiada deyiləm ki, mənim subyektiv düşüncələrim bir çox məsələyə aydınlıq gətirə bilər. Sadəcə olaraq bir fəal vətəndaş kimi hər zaman siyasi proseslər barəsində subyektiv fikirlərimi ifadə etməyə çalışıram.

Qeyd 1: Mitinqə ictimai maraqla bağlı

Cəmiyyətin əksəriyyət fəal kəsimi mitinqdən öncə və sonra kütləvi aksiyanı qızğın müzakirə edir. Hər kəs öz dünyagörüşünə, sosial statusuna, siyasi baxışına uyğun dəyərləndirmə aparır. Müzakirələr təkcə virtual müstəvidə deyil, həm də bir sıra iri, strateji dövlət və özəl müəssisələrin kollektivlərində, dini qrupların arasında da canlı gedir. İndiyə kimi hakimiyyətin hansısa repressiv addımları müxalifəti müzakirə gündəminə çıxarırdısa, nəhayət uzun müddətdən sonra müxalifət özü ictimai müzakirə müstəvisinə mövzu təqdim etməyə nail ola bilib. İstər-istəməz əksəriyyətin bu müzakirələrə qoşulması cəmiyyətin və müxalifətin xeyirinə işləyir. İqtidarın bu müzakirələri tezliklə necə dəyişəcəyini təxmin etsək də, müxalifətin ictimai müzakirə mühitində status-kvonu bir müddət saxlamağı bacardığını müsbət qəbul etmək lazımdır. Deməli artıq müxalifətin ictimai rəyə nəzarət imkanları yaranıb və artır. Bu ərəfədə ictimai müzakirəyə iqtidar heç bir mövzu diqtə edə bilmədi. 

Qeyd 2: Mitinqlərin zəruriliyi

Bir müddət öncə sosioloji tədqiqatlara əsaslanaraq “avtoritar idarəçiliyin xalqı tədricən uşağa çevirdiyini“ yazmışdım. Uşaqlarda olan xüsusiyyətlərin əksəriyyəti xalqın davranış və yanaşmalarında özünü göstərir. Uşaq kimi tez sevinir və kədərlənir, bir anlıq qızışır və soyuyur, unutqandır, asanlıqla aldanır, küsür, məsuliyyətini dərk etmir, qorxaq olur, sığal-tumar umur, nə istədiyini dəqiq dərk etmir, ərköyünlük edir, əyləncəyə, şouya və parıltılara meyilli olur, düşünməyi beyninə yük etmək istəmir. İstəyir ki kimsə onu yedizdirib-içirtsin, qayğısına qalsın, qucağında gəzdirsin və hətta döyülməsi də qüruruna toxunmur. Demək istədiyim budur ki, “uşaqlıq sindromu”na yoluxmuş xalqlardan düşünülmüş ictimai-siyasi fəallıq ummaq olmaz.  Bu fikir heç də o anlama gəlməməlidir ki, artıq xalqımız “uşaqlıq sindromu”na tam yoluxub. Lakin etiraf etməliyik ki, cəmiyyətimiz sürətlə o istiqamətə gedir.

Təcrübələr göstərir ki siyasi təfəkkürü zəif olan antidemokratik cəmiyyətlərdə adətən sosial böhranın dərinləşməsi əhalini etirazlara sövq edir, lakin özbaşına siyasi nəticələr doğurmur. Hətta, bir müddət keçdikdən sonra cəmiyyət bu duruma tədricən uyğunlaşır və öncəki sərt reaksiyalar xeyli zəifləyir. Sosial çətinliklər yoxdursa, bütün hallarda toplum öz “halından məmnun” yaşamağa davam edir. Yalnız mütəşəkkil və təşkilatlanmış qurumların lokomotivliyi ilə siyasi proseslərə keçid mümkün olur. Müxalifətin açıq və gizli təşkilatçılığı olmadan cəmiyyətdə baş qaldıran istənilən lokal sosial etirazların qarşısını iqtidarın yanıltıcı qərarları və cüzi güzəştləri təəssüf ki asanlıqla ala bilir. Müxalifətin vasitəçiliyi olmadan iqtidarla üz-üzə qalan xalqın narazılığı dərinləşsə də, onun özbaşına hansı halda etirazlara keçəcəyini proqnoz etmək xeyli çətindir. Odur ki, xalqla iqtidarın üz-üzə qalmasına hələ bir müddət də seyriçi olmağın effektli olmayacağı qənaəti müxalifət düşərgəsində artmaqdadır.

Xalqımızı bu sindromdan qorumaq və hərəkətə gətirmək üçün bəzi ictimai-siyasi institutların müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək daha gərgin çalışmalara çağırış etməsi yaxşı haldır. Çalışmaların arasında mitinqi də əsas vasitələrdən biri kimi qəbul edənlər və mitinqləri təşkil etməyə resursları çatan qüvvələr bu taktikadan qətiyyən vaz keçməməkdə haqlıdırlar.

Qeyd 3: Mitinqin təşkili barədə

Xatırlayırsınızsa mitinq ərəfəsində qeyd etmişdim ki, indiki halda təşkilatçılar üçün nə mitinqin kütləviliyi böyük qələbə, nə də zəif olması böyük məğlubiyyət olacaq. Bu aksiya bir siyasi qurum tərəfindən təşkil edilsə də, yalnız o siyasi qurumun maraqlarına deyil, bütövlükdə cəmiyyətin maraqlarına hədəfləndiyindən, kütləvi də, zəif də olsa təşkilatçılar uduzmayacaq. Onlar əhaliyə fəallaşmaq və etiraz etmək üçün üçün növbəti bir fürsət təqdim edir, əhalinin də gələcək siyasi durumu onun öz reaksiyasından asılı olacaq. Yenə də bu fikirdəyəm ki, müxalifət tərəfindən cəmiyyətə mütəmadi olaraq müxtəlif fürsətlərin yaradılması doğru yanaşmadır. Dəyişiklik iddiasında olan hər bir ciddi qurum öz resurslarına uyğun vasitələri xalqa təqdim etdikcə cəmiyyətdə seçim imkanları artır. Müxalifət təşkilatları bir-birini təftiş və tənqid etməklə deyil, özlərinin konkret fəaliyyətləri ilə xalqın arasında görünməklə cəlbedici olurlar. Əks halda belə qurumlar nə özlərinə, nə müxalifətə, nə də cəmiyyətə fayda verəcəklər. Onsuz da hər füsətdə, hər bir görünən fəaliyyətləri təftiş edən, “qulp qoyan” çoxsaylı şəxslər var və belə faydasız işləri onların öhdəsinə buraxmaq lazımdır.

Mitinqin vaxtı ilə bağlı diskussiyalarda da onun “çox gecikdiyi”, “zamanında keçirildiyi”, ”tələsik çağırıldığı” iddiaları təəssüf ki daha çox siyasi maraqları olan tərəflərin təbliğat və antitəbliğatında istifadə olunan yanaşmadır. Bu mitinqin seçilən zamanı ilə onun şüarları arasında hər hansı bir bağlılıq yox idi və siyasi nəticələri də onun zamanlanması ilə ölçülə bilməz.

Qeyd 4: Müxalifətin birliyi

Müşahidələrimizə əsasən deyə bilərik ki, cəmiyyətin altşüuruna davamlı olaraq müxalifətin birliyinin ən yaxşı çıxış yolu olduğu təlqin edilir. Burada məqsədyönlü təbliğatçılarla, sadə əhalinin yanaşması üst-üstə düşdüyündən, davamlı olaraq bu tezislər gündəmə gəlir. Əksəriyyət dəyişiklik istəsə də anlayır ki, bunu yalnız kütləvi şəkildə ayağa qalxmaqla etmək mümkündür. Lakin dəyişiklik prosesində ya özünü ümumiyyətlə təsəvvür etmir, ya da müəyyən subyektiv səbəblərdən iştirakçı olmaq istəmir. Düşünür ki, başqaları birləşməklə, bu işi daha asan edə bilər və davamlı olaraq hərəkəti məhz başqalarından umur. Dəyişiklik üçün “mən nə etməliyəm” düşüncəsinə deyil, “başqaları nə etməlidir” məsləhətçisinə çevrilir.  İqtidarın da zaman-zaman müxalifətin geniş birliyindən daha asan faydalanması və prosesləri istiqamətləndirməsi nəzəri baxımdan daha əlverişlidir. Gərgin situasiyada iqtidarın çoxbaşlı müxalifətlə gizli əməkdaşlığı, sövdələşməsi imkanları daha rahatdır. Amma, bu halı geniş əhaliyə və sadə müxalifətçilərə izah etmək elə də asan deyil. Dərhal müxalifət düşərgəsində qarşılıqlı ittihamlar başlayır və zərərli nəticələr ortaya çıxır.

Etirazları qismən olsa da səfərbər etməyi bacaran qüvvələr nə qədər çətinliklərlə üzləşsələr də yollarını ardıcıl davam etdirməsi zəruridir. Müxalifətin geniş birliklərinə meyllənmək yanlış addım olar. Dəyişikliklərə iddialı olan təşkilatların nə etdiyini və ya etmədiyini cəmiyyətin siyasətlə birbaşa məşğul olmayan əhəmiyyətli hissəsi diqqətlə izləyir. Bu gün müəyyən səbəblərdən açıq dəstək verə bilməsə də, qapalı şəkildə onlara rəğbət bəsləyir.

Qeyd 5: Mitinqin təşkilatçılığı

Avtoritar rejimlərin ən çox çəkindiyi paradiqma xalqın təşkilatlanmış şəkildə idarə olunan kütləvi etirazlarıdır. Bunu zərərsizləşdirmək üçün bütün vasitələrdən istifadə edilir. Təəssüf ki, indiki durumda kütləvi aksiyalara təşkilatçılıq etmək müxtəlif istiqamətlərdən çox ağır zərbə altına düşməkdir. Sosial-siyasi mühitin ən mürəkkəb və ziddiyyətli dönəmindəyik. Etirazları təşkil etmədikdə narazı kəsim real müxalifəti xalqın önünə düşməməkdə qınayır və tənqid edir, təşkil etdikdə isə əhalinin proseslərə qoşulmamasına görə siyasi zərbələr almalı olur. Bütün neqativləri təşkilatçıların üzərinə yükləyərək əksəriyyət “ağıl verməyə” və “yol göstərməyə” başlayır. Təşkilatçılar isə siyasi nəticələrin müzakirəsindən çox, iqtidarın və digər müxalifət adına iddia edən qüvvələrin hücumunu dəf etməyə vaxt ayırmalı olur.

Qeyd 6: Mitinqin şüarları

Kütləvi aksiyanın şüarlarının etirazçı kəsimin istəklərinə uyğun seçilməsi onların təşkilatçıya çevrilməsinə gətirib çıxarır. Mitinqin şüarlarında xalqın altşüurunda güvənsizlik, inamsızlıq, tərəddüd yaradan yanaşmalar yoxdur. Bəlkə cəmiyyət üçün daha təşviq edici tezislərdən də istifadə oluna bilərdi, lakin belə situasiyada əsas şüarlar adətən təşkilatçıların siyasi gücünü artırmağa hədəflənir.  Onsuz da cəmiyyətin durumu çox ümidsiz və ziddiyyətli olduğundan bir neçə şüarla onu düzəltmək mümkün deyil. 

Qeyd 7: Mitinqin kütləviliyi

Əslində "8 aprel mitinqi" xalqımız üçün çox mühüm bir fürsət idi. Meydana onminlərlə insan çıxıb ən azı hakimiyyətə real durumunu göstərməyə cəhd edə bilərdi. Amma, bu ciddi şansı yenə də əldən verdi. Hakimiyyət indi daha inamla iddia edəcək ki, xalqımız çox yaxşı yaşayır, ciddi problemləri yoxdur və hökumətin siyasətini də dəstəkləyir. Təmasda olduğumuz çoxsaylı insanlar isə bəzən pıçıltı ilə bəzən də hayqıraraq bunun belə olmadığını söyləyir. Dinc mintiqdə iştirak etməklə hakim komandaya real durumu göstərmək istəməyən əhalinin nəyə ümid etdiyini anlamaq çox çətindir. Gəlin razılaşaq ki yaşayışı çətin olan xalqımız yerindən tərpənmədiyi üçün, yaşayışı əla olan korrupsionerlər xeyli rahat nəfəs alacaq.

Ən çətin şərtlər altında meydana çıxan fədakar insanların zəhməti qətiyyən hədər getmir. Şəxsən mən, bu qədər insanın hələ də etiraza qalxmaq cəsarətində olduğunu görməkdən motivasiya aldım. Müxalifət mitinqlərə davam etmək qərarı verərsə, bu zaman hazırlıq işlərində yeniliklər etməsı yaxşı olar. Mitinq öncəsi ictimai rəyi öyrənmək məqsədilə keçirdiyimiz sorğuda əhalinin 23% -nin mitinq barədə xəbəri olduğu halda, 77%-nin bundan xəbəri yox idi. Mitinqdən xəbərdar olanların yalnız 11%-i dəqiq vaxtı bilirdi. Hökumətin mitinqin vaxtını dəyişməsi, müxalif fikirli insanların ziyarət etdiyi saytlara girişin məhdudlaşması və digər inzibati tədbirlərin görülməsi də öz mənfi təsirini göstərdi. Müxalifət bu kimi neqativ halları növbəti tədbirlərində nəzərə alarsa itkisi az olar.  

Xalq ona can yandıran, davamlı olaraq problemlərini cəsarətlə qabardan və buna görə haqsız hücumlara tuş gələn qüvvələrə gec-tez mütləq dəstək verəcək. Odur ki, mitinqin təşkilatçıları, dəstəkçiləri daha inamlı davranmalıdır. Apardığı mübarizəyə inanan, yolunu yorulmadan davam edən mübariz insanların bir gün mütləq qalib gələcəyi şübhəsizdir.

Qeyd 8: Xalq etirazdan çəkinir

Hazırda cəmiyyətdəki tendensiyanı müxtəlif üsullarla öyrənib bilsək də, hansı çıxış yollarının daha effektli olduğunu deməyə çətinlik çəkirik. Cəmiyyətin fəal, mübariz kəsimi davamlı açıq etiraza meylləndiyi kimi, mübarizə əzmi qırılmış hissəsi də ümidsizliyə, çarəsizliyə, itaətə və hətta intihara meyllənib. Mübarizə əzmi olan insanların azlıqda olması siyasi proseslərin böyük təkanla qalxmasına ciddi əngəl yaradır. Hətta çoxluğun neqativ yanaşmasını müşahidə edən azlığın da tədricən ruhdan düşməsi halları baş verir.

Belə bir situasiyada cəmiyyətin fəal kəsiminin əksəriyyəti tərəddüd içərisindədir və sadə xalq kimi onlar da seyriçiyə çevrilib. Xalqı ictimai-siyasi baxımdan səfərbər etmənin yolları barədə sağlam müzakirələr aparmaq da olduqca çətinləşib. Müxalifət adına iddia edənlərin sırası geniş olduğu üçün bəzən təbii fikir müxtəlifliyinin düzgün qavranılmaması ucbatından da narazı kəsimin parçalaması baş verir. İqtidarın da müxtəlif vasitələrlə siyasi müzakirələrə yön vermək imkanları yüksəkdir.

Qeyd 9: Siyasi nəticələr

Ağır basqılar altında olsa da, yenə yalnız müxalifət etirazları təşkil etməyə qadir olduğunu nümayiş etdirdi. Əhali meydana gəlməsə də sosial duruma meydanda açıq etiraz edənləri tanıdı. Hakimiyyət mitinqlərdən çəkindiyini, narahat olduğunu bir daha biruzə verdi və bütün inzibati resurslarla mitinqin kütləviliyini əngəlləməyə çalışdı. Cəmiyyətdə ictimai oyanış yarandı və siyasi müzakirələr üçün aktual mövzu verildi. Əhalinin düşüncəli kəsimi özü üçün ciddi mesajlar aldı. Müxalifət sıralarında olan insanlar bütün metodlarla təşkilatlanmanı və hazırlığı davam etdirməyin əhəmiyyətini bir daha anladı.

                                                                  09 aprel 2017-ci il.

Sankt-Peterburq terrorundan kim qazanacaq?

                             Rusiya çətin sınaq qarşısındadır...

Terror dünyanın bir çox yerlərində dinc insanların canını almaqdadır. Harada baş verməsindən asılı olmayaraq terroru pisləyir və insanlığa qarşı ən təhlükəli cinayət hesab edirəm. Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində metroda baş vermiş terror hadisəsini qınayır, yaralılara şəfa diləyir və dünyasını dəyişən insanların yaxınlarına baş sağlığı verirəm.

Müasir dünyada terrorçuluq yalnız dövlətlərin xüsusi xidmət orqanları tərəfindən deyil, həm də demokratik prinsiplərdən uzaq cəmiyyətlərin sosial-siyasi və ideoloji iradəçiliyindən bəslənir. Dünyanın istənilən yerinə sıçramaq imkanı olan terrorun müxtəlif siyasi nəticələr doğurduğu da sirr deyil. 

Terrorun məqsədi ilə nəticəsi arasında heç də həmişə nəzərdə tutulan ehtimallar doğrulmur. Terrordan həm onu törədənin, həm də terrora məruz qalanın yararlanması və zərər görməsi halları mövcuddur. Odur ki, çox zaman terrorun törədildiyi zaman və məkan təhlil edilərkən onun daha çox kimin işinə yaradığı barədə mübahisəli yanaşmalar ortaya çıxır. Terrordan sonra ortaya çıxan prosesləri müşahidə edərkən, qanlı olaydan daha çox kimin faydalandığını və şübhələrin kimin üzərinə getdiyini nəzəri olsa da müəyyən etmək mümkün olur.

Demokratik cəmiyyətlərdə irimiqyaslı terror olayları siyasi nəticə doğura və yerli rejimlərin zəifləməsi ilə nəticələnə bilir. Totalitar və avtoritar rejimlərdə isə hətta kütləvi ölümlər də siyasi nəticə doğurmaya bilir. Terror nəticəsində demokratik rejimlər əsasən zəifləyir, totalitar rejimlər isə daha da güclənə bilir. Bu baxımdan terrorun miqyası və intensivliyi demokratik cəmiyyətlərdə daha geniş və əks-sədalı olur. Terrorun məqsədinə nə dərəcədə çatması adətən dövlətlərin siyasi-hüquqi formasından da asılıdır.

Rusiyada irimiqyaslı terror aktlarının törədilməsi ilk dəfə deyil. Belə terrorlardan sonra adətən Putin hakimiyyətinin xeyli gücləndiyinin şahidi olmuşuq. Terror aktlarından sonra nəinki Rusiyada baş qaldıran milli-etnik münaqişələr tamamilə boğulub, hətta müstəqil medianın, vətəndaş cəmiyyətinin və real siyasi müxalifətin də əl-qolunun bağlanmasında samballı bəhanə rolu oynayıb.

RF-də yaşanan terrorların nəticələrini analiz edərkən ilk qənaət bundan ibarət olur ki, həmişə qazanan tərəf nədənsə hökumətdir. Amma, bu qənaətlər heç də o anlama gəlməməlidir ki, terrorun arxasında məhz Rusiyanın xüsusi xidmət orqanları dayanıb. Sadəcə olaraq Rusiya hakimiyyəti, bu teraktlardan maksimum yararlanmağı bacarıb və terrorçuların hədəflədiyi ictimai rəyi öz lehinə dəyişməyə nail olub. Təxminən belə bir nəticəni ortaya qoyublar ki, terroru kim planlaşdırırsa da ondan yalnız dövlət və hakimiyyət qazanacaq. 

Bəs indi durum necədir? Rusiya hakimiyyəti indiki situasiyada cəmiyyətdə öncəki qənaəti yarada biləcəkmi? Əlbətdə ki, hazırda bu sualın cavabı müsbət deyil. Dünyada olduqca ziddiyyətli geosiyasi proseslər cərəyan edir. Dünyanın qloballaşması tendensiyasının qismən arxa plana keçdiyi dövrə qədəm qoymuşuq. ABŞ administrasiyasının tətbiq etməyə çalışdığı yeni xarici siyasət kursu da Avropada, Orta Şərqdə, Rusiyada və Çində regional maraqların və ziddiyyətlərin yeni mərhəyəyə keçməsinə stimul yaradıb. Yaxın dövr üçün ziddiyyətlərin açıq üzə çıxacağı istisna deyil.

Təsadüfi deyil ki, Rusiya da dünya syasətində ağır çəkisi olan bir oyunçu kimi artıq öz sərhədlərindən uzaqlarda maraq savaşına qalxıb. Bu yanaşmanın cavabsız qalmayacağı istisna deyil. Onu müxtəlif üsullarla durdurmaq, diqqətini daha çox daxili auditoriyaya yönəltmək istəyən beynəlxalq güclərin də arsenalında çox təsirli vasitələr var. Hazırda Rusiya hakimiyyəti öz sərhədləri daxilində istənilən addımı maneəsiz atmaq imkanında olduğu halda, onun belə bir terror aktında maraqlı olduğunu söyləmək doğru olmaz.

Hökumətin belə terrordan faydalanaraq daxili və xarici siyasətində uğur imkanları xeyli tükənib. Rusiya cəmiyyəti indi elə bir həssas sosial-psixoloji dövrünü yaşayır ki, burada hətta ən kiçik qığılcım belə nəhəng siyasi proses doğura bilər. Rusiyanın indiyədək öyündüyü və hakimiyyətin də sığındığı vətənpərvərlik “qalası” artıq cəmiyyətin özü tərəfindən də istehza ilə qarşılanır. Hər tərəfdən sıxılan Rusiya hakimiyyəti daxili və xarici rəqibləri üçün əlverişli hədəf olmağa yaxınlaşır. Rusiya xeyli çətin sınaq qarşısındadır..

                                                                                         03 aprel 2017-ci il.

Gərginləşən Türkiyə-Almaniya münasibətlərinə baxış.

Türkiyə ilə Almaniya arasındakı gərginləşən münasibətlərlə bağlı müzakirələrin davam etdiyini nəzərə alaraq, bu barədə qısa fikirlərimi bölüşmək istəyirəm.

Öncə qeyd edim ki, səbəblərinin nə olmasından aslı olmayaraq, bu gərginlik hər iki tərəfin zərərinədir. Çox guman ki, müşahidə etdiyimiz hazırkı diplomatık böhran uzun davam etməyəcək. İki ölkə arasında iqtisadi-ticarət əlaqələri və NATO-dakı hərbi-siyasi müttəfiqliklə yanaşı, dərin tarixi köklərə malik yüksək insani münasibətlər də diqqətdən qaçmamalıdır. Qarşılıqlı maraqlar, müştərək siyasi-hərbi əlaqələr və geniş bizneslərin olması, bu iki dövləti münasibətləri yaxşılaşdırmağa vadar edəcək. Almaniyada yaşayan milyonlarla türk Almaniya iqtisadiyyatına töhfə verdiyi kimi, istirahət üçün əsasən Türkiyəni seçən alman turistlərinin də Türkiyə iqtisadiyyatına böyük qatqısı var. Hətta, türk-alman qarşılıqlı nigahları da digər slavyan xalqları ilə müqayisədə daha çoxdur.

Almaniya-Türkiyə münasibətlərini gərginləşdirən səbəbləri anlamaq üçün son illər baş verən bəzi proseslərə diqqət çəkmək doğru olar. Orta Şərq böhranı ilə başlayan yeni dönəm Avropada nəzərəçarpan həyəcan yaratmaqdadır. İstər qaçqın axını, istərsə də radikal islam təhlükəsi Avropanın yerli hökumətlərini sərt addımlara vadar edir. İslam pərdəsi altında törədilən və çoxsaylı insan itkilərinə səbəb olan terror aktları cəmiyyətdə radikal əhval-ruhiyənin artmasına rəvac verib. 

Konkret olaraq Almaniya-Türkiyə əlaqələrinə kölgə salan addımlar daha çox alman tərəfinin davranışlarında özünü göstərib. Türkiyənin PKK terroru ilə mübarizəsi həlledici mərhələyə qədəm qoyanda Almaniyadan gələn bəyanatlar və davranışlar türklər üçün gözlənilməz oldu. Qarşılıqlı ittihamlara yol açan bu davranışların ardından PKK-nın alman şəhərlərində etiraz aksiyalarına və toplantılarına imkan yaradılması Türkiyəni daha da qıcıqlandırdı.  Xüsusilə də Türkiyənin Almaniyanı PKK-ya açıq dəstək verməkdə ittiham etməsi ilə münasibətlər bir az da pisləşdi. Ardınca, 2016-cı ilin iyun ayında Almaniya Federal Məclisinin 1915-ci il hadisələrini "soyqırım" kimi xarakterizə edən qanun layihəsini qəbul etməklə münasibətləri bir az da gərginləşdirdi. Türkiyə bu qərara cavab olaraq almaniyalı deputatların İncirlik bazasındakı alman əsgərlərini ziyarət etmələrinə icazə verməməsi yaşanan gərginliyin daha da artmasına səbəb oldu.

Ötən ilin 15 iyulunda Türkiyədə uğursuz nəticələnən dövlət çevrilişindən sonra Almaniyanın Köln şəhərində türklərin keçirdiyi “dəstək” nümayişində prezident Ərdoğanın video müraciətinin yayılmasına icazə verilməməsi münasibətləri daha da gərginləşdirdi. 2016-cı ilin noyabr ayında HDP həmsədrləri Səlahəddin Dəmirtaş və Figən Yüksəkdağın həbs olunmasına alman nümayəndələrinin sərt münaibəti isə Ankarada əlavə narahatlığa yol açdı.

Ümumiyyətlə, Türkiyə ilə mədəni əlaqələr elə bir mərhələyə gəlib çatıb ki, artıq Türkiyənin daxili siyasəti Almaniyaya da daşınıb. Əksər Avropa şəhərlərində qızğın referendum təbliğatının aparılması yerlərdə ciddi psixolji narahatlıq yaşatmaqdadır. Türk siyasətçilərinin öz seçiciləri ilə görüşmələrinə imkan verilməməsi qərarı həm də bu amillə bağlıdır. Türkiyə iqtidarına mənfi münasibətdən doğan bu qərarlara qarşı kəskin etirazlar gələcəkdə siyasi münasibətlərə təsirsiz ötüşməyəcək. Türkiyə ilə gərgin münasibətlərin yaradacağı islamofobiyanın, anti-türkçülüyün və irqçiliyin zərərini Avropa da çəkəcək. Türkiyə ilə Almaniya arasında maraq müxtəlifliyinin getdikcə dərinləşməsi də iki ölkə münasibətlərində gərginliyə əsas verir.

Baş verən olayların çağdaş siyasi səbəbləri ilə yanaşı, həm də dərin tarixi köklərə bağlı psixoloji amilləri də qabarıq görünür. Avropanın Türkiyəyə ənənəvi baxışı dəyişməlidir. Türkiyənin artıq üçüncü dünya dövləti olmadığını qəbul etmələri vacibdir. Regionda baş verən siyasi-hərbi münaqişələr, ABŞ-ın Orta Şərq siyasəti, Rusiya-Türkiyə əməkdaşlığının yeni məzmun alması Türkiyənin rolunu getdikcə artıracaq. Təsadüfi deyil ki, Türkiyənin hazırkı xarici siyasət kursu bir hakim siyasi qüvvənin deyil, həm müxalifətin, həm də toplumun əksər kəsiminin iradəsini ifadə edir. Odur ki, bu siyasətin ardıcıl və dönməz xarakter alacağı qənaəti getdikcə güclənməkdədir.

Son olaraq qeyd edim ki, Türkiyə ilə Avropa münasibətlərindəki gərginlik referendumdan sonra tam ortadan qalxmasa da, zəifləyəcək. ABŞ və İngiltərənin Türkiyə ilə əlaqələrini dərinləşdirmək istiqamətində niyyətləri, Rusiyanın Türkiyə ilə əməkdaşlığa önəm verməsi Türkiyə üçün yeni dönəmin başlandığını göstərir. Məncə, yeni beynəlxalq siyasət doktrinasında qloballaşmanın yaxın illərdə qismən arxa plana keçdiyini və regional güclərin rolunun qabardığını da müşahidə edəcəyik.

                                                                                                      15 mart 2017-ci il. 

Vitse-prezidentlərin təyinatı ölkədə demokratik dəyişikliklərə səbəb olacaqmı?

Vitse-prezidentlərin təyinatı ölkədə demokratik dəyişikliklərə səbəb olacaqmı?

Konstitusiyaya edilən əlavə və dəyişikliklərdən sonra yeni prezident və parlament seçkilərinin olacağ ilə bağlı bir müddət geniş müzakirə aparılsa da, ölkə prezidentinin “yeni seçki olmayacaq” bəyanatından sonra bu mövzu gündəmdən çıxdı. 

Lakin, vitse-prezidentlərin təyinatı ilə bağlı gözləntilər qalırdı və ölkənin əksər düşüncəli şəxslərinin analizlərində irəli sürülən ehtimallar nəhayət dünən özünü doğrultdu. Xüsusilə də iqtidar komandasının təbliğat tezislərində vitse-prezidentlik institutunun tətbiqi ilə ölkədə əsaslı dəyişikliklərin olacağı istiqamətində gözləntilər davam edir.

 

Referendumdan keçən beş ay müddət ərzində iqtidarın bu gözlənilən addımı atmaması xeyli suallar doğurmuşdu. O suallar ətrafında təfərrüatlara varmadan deyə bilərik ki, burada daxili və xarici amillərin rolu istisna deyildi. ABŞ-da keçirilən seçkilərdən sonra beynəlxalq siyasət müstəvisində gözlənilməz proseslərin başlayacağı ehtimalı indi az şübhə doğurur. Hətta ABŞ-la Avropa Birliyinin, Rusiyanın, Çinin və Orta Şərqin yeni münasibətlər sisteminə qədəm qoyacağını proqnozlaşdırmağa əsas verən qərarlar, bəyanatlar və müzakirələr də genişlənməkdədir. 

Təsadüfi deyil ki, adı çəkilən regionların bir sıra dövlətlərində artıq idarəetmənin təkmilləşdirilməsi prosesi başlayıb. Xüsusilə də dövlət-idarəçilik konyukturasında yeni prinsiplərin müzakirəsi gündəmdədir. Dünyadakı geosiyasi prosesləri incələsək görərik ki, Azərbaycan sabit görünsə də əslində yaxın illər üçün gözlənilməz təlatümlərdən, gərginliklərdən sığortalanmayıb. Belə bir situasiyada Azərbaycan iqtidarı da özünəməxsus hazırlıqlar aparır. Bu hazırlıqlar hakimiyyət komandasının daxilindən başlayıb, beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərə qədər geniş bir yanaşmanı əhatə edir.

Ölkəmizdə azadlıqların həm qanunvericilik həm də praktik baxımdan sistemli məhdudlaşdırılması xeyli müddətdir ki, hüquq böhranı yaradıb. İdarəetmənin bütün pillələrində hüquq pozmalar adi hala çevrilib. Xüsusilə də məhkəmə instansiyalarında bu kimi hallar daha da dözülməz şəkil alıb. Son vaxtlar cəmiyyətdəki rastlaşdığımız neqativlər də hüquq böhranının nəticəsidir.

Hüquq böhranından əziyyət çəkən cəmiyyətə sosial-iqtisadi böhranın da əlavə olunması durumu daha da ağırlaşdırıb. Bir tərəfdən hüquqları əlindən alınan insanlar digər tərəfdən də yoxsulluqla, işsizliklə baş-başa qalıb. Cəmiyyətiçi münasibətlər sistemi tamamilə zədələnib. Fərdi münasibətlərdən tutmuş dövlət-vətəndaş münasibətlərinə kimi hər sahədə etimadsızlıq, güvənsizlik və ümidsizlik hökm sürür.

Hökumətin böhranla mübarizə tədbirləri adı altında etdiyi bütün cəhdlər səmərəsiz olmaqla yanaşı, həm də əlavə problemlərə yol açır. Artıq yeni bir böhranlı durumla idarəetmə sistemi də üzləşib. Kosmetik addımları özündə etiva edən qanunların, fərman və sərəncamların nizamlayıcı gücü nəzərə çarpmır. Verilən qərarların qısa zaman içərisində dəyişdirilməsi və ya da dayandırılması adi hala çevrilib. Göründüyü kimi idarəetmə böhranı da dərinləşməyə doğru istiqamət götürüb.

Durumun bu qədər mürəkkəbləşməsi irimiqyaslı siyasi böhrana tezliklə keçməsə də, ölkədə yeni situasiyanın yaranmasını qaçılmaz edə bilər. Gəlirlər azalır, oliqarx-məmur biznesi ilə möhkəmləndirilən idarəçilik sistemi çökür və əhalinin iqtidara etimadı getdikcə sarsılır. İndiyədək tətbiq edilən “ənənəvi siyasət doktirinası”nın artıq işə yaramadığını anlayan iqtidar, idarəetməyə yeni yanaşma gətirmək məcburiyyətindədir.

İqtidar komandası cəmiyyət qarşısında elə bir nüfuz itkisinə məruz qalıb ki, istənilən dövlət qulluqçularının danışıqları və davranışları dərhal ictimai qınaq yaradır. Əhalini psixoloji baxımdan sakitləşdirmək gücü olan idarəçilərin azlığı da hakimiyyət üçün ciddi təhlükələrdən birinə çevrilib. Dövlət orqanlarında təmsil olunan şəxslər vətəndaşları kütləvi şəkildə narazı salıb. Çox güman ki, iqtidar mənsubları məhz belə bir məqamda nüfuzdan düşmüş hökumət üzvləri ilə xalqı hansısa “işıqlı gələcəyə” inandıra bilməyəcəklərini də anlayır.

Beynəlxalq və yerli demokratik ictimaiyyətin bu təyinatı xoş qarşılanmayacağını bildiyi halda, prezidentin belə bir addımı atmasının hansısa ciddi səbəbləri ola bilər. İlk baxışda hakimiyyət üçün uğurlu hesab edilən bu addımın bir müddət sonra əks effekt verə biləcəyi də istisna deyil. Prezident öz ətrafındakı siyasi komandaya etimad göstərmədiyini nümayiş etdirməklə, ölkənin ağır dönəmində siyasi məsuliyyəti tamamilə öz ailəsinin üzərinə götürüb. Prezidentin ailə üzvlərinin idarəetmədəki faktiki səlahiyyətləri nəhayət qanuni şəkil alaraq hüquqi məsuliyyətə çevrilib. İqtidardaxili maraqların vitse-prezidentlərin təyinatı ilə balanslaşdırılması mümkün olsa da, effektli idarəçiliyə bəslənən ümidlər qısa müddət sonra yox olacaq.

   

Müxalifətin bu təyinata münasibəti əsasən mənfidir və onların təəccübünə səbəb olmayıb. Çünki, idarəetmədə mövcud status-kvonun şəkli dəyişsə də mahiyyəti dəyişməyib. Odur ki, yaxın vaxtlarda müxalifətin xüsusi olaraq bu istiqamətdə ciddi etirazlara başlayacağı gözlənilmir. Hakimiyyətin mövsümi təbliğat tezislərinə uyaraq qismən ümidlənən cəmiyyətdən də açıq etirazlar olacağı inandırıcı deyil.

Total təbliğatın təsirinə salınmış insanları sosial şəbəkələr tədricən ayıldır. Bu proses sürətli getməsə də qalıcı izlər qoyur. İnsanlar arasından çox azsayda hökumətə ümid edənlər qalıb. Düşünmək imkanı olan şəxslər görür ki, hökumət xalqı daha da ağır duruma aparır. İqtidar atmağa çalışdığı bütün nizamlayıcı addımlarla cəmiyyətin problemlərini daha da dərinləşdirir. Deməli, cəmiyyəti uzun müddət manipulyasiya etmək asan olmayacaq. Ola bilər ki, hökumət yaxın vaxtlarda sosial şəbəkələrlə bağlı da məhdudiyyətlərə cəhd etsin.  

Hakimiyyət vitse-prezidentlərin təyinatı ilə gerçək islahatlara başlamağı hədəfləyirsə, ilk növbədə siyasi məhbusları azad etməli və yeni seçki qanunvericiliyi qəbul edərək demokratik parlament seçkiləri keçirməlidir. Əks halda islahatlara bəslənən ümidlər özünü doğrultmayacaq. Müxalifət qurumları da iqtidarın mövsümi strategiyalarına uymamalı, sistemli olaraq öz hədəflərinə hazırlaşmalıdır. İdarəetmədə təməl siyasi dəyişiklik olmadan ölkədə müsbət dəyişikliklərdən danışmaq çətin olacaq.

                                                                                                              22 fevral 2017-ci il

Azərbaycan-İsrail əməkdaşlığı yeni mərhələyə keçir?

                  Azərbaycan-İsrail əməkdaşlığı yeni mərhələyə keçir?

Müasir dünya siyasətinin konyukturası əsasən strateji maraqlar və milli təhlükəsizlik üzərində təşəkkül tapdığından dövlətlərarası münasibətlərdə dini, milli, ideoloji və hətta iqtisadi maraqların da asanlıqla arxa plana keçdiyinin şahidi oluruq. Strateji maraqlar əməkdaşlığın təməl qaynağı halına gəldiyi üçün dünyada mövcud olan münaqişlərin, müharibələrin, hərbi-siyasi ittifaqların da bu kontekstdə baş verdiyini görürük.  

Strateji münasibətlər zəncirinin həlqəsi əlavə olaraq iqtisadi, siyasi, ideoloji və hərbi bağlarla möhkəmləndikdə, bu, ən etibarlı təhlükəsizlik qarantiyası yaradır. Məhz NATO öz üzvləri və tərəfdaşları üçün belə bir cəlbedici təhlükəsizlik çətiri yaratmağa nail olub.

Azərbaycan elə bir geosiyasi məkanda yerləşir ki, burada dövlət müstəqilliyimiz üçün hələ də müəyyən təhdidlər mövcuddur. Xüsusilə də yaxın qonşularımız olan İran və Rusiya ölkəmizin müstəqil daxili və xarici siyasətinə dozümlü yanaşmır. Hətta bəzən daxili siyasətimizə, beynəlxalq əlaqələrimizə açıq və gizli şəkildə “səssiz diplomatiya” ilə müdaxilə etməkdən də çəkinmirlər.

Müstəqillik əldə etdikdən dərhal sonra ölkəmizlə davamlı şəkildə strateji münasibətlər quran və bu münasibətlərə sadiq qalan azsaylı dövlətlərdən biri də İsraildır. İsrail Azərbaycanın ən etibarlı iqtisadi, siyasi, hərbi strateji tərəfdaşlarından biridir. Təfərrüatlara toxunmadan qeyd edək ki, ölkəmizin qlobal və regional təhlükəsizlik doktrinasında ən önəmli rolu olan İsraillə siyasi əlaqələrin genişlənməsi ölkəmiz üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Ölkələrimiz arasındakı möhkəm dostluq əlaqələrinin mövcudluğunu demək olar ki, cəmiyyətin əksər ictimai-siyasi spektri normal qarşılayır. Orta Şərq regionunda davam edən proseslər fonunda yüksək səviyyəli münasibətlər həm də İsrail dövlətinin marağındadır.

ABŞ prezidenti Donald Tramp səlahiyyətlərinin icrasına başladıqdan sonra Asiya və Avrasiya regionunda siyasi fəallığın artacağı gözlənilir. Qərbin strateji müttəfiqi kimi qlobal siyasi oyunçular arasında özünəməxsus yer tutan İsrailin ən təcrübəli siyasətçilərindən hesab edilən baş nazir Netanyahunun ölkəmizə və Qazaxıstana səfərini bu baxımdan da təsadüfi hesab etmək olmaz. Müşahidələr göstərir ki, İsrail baş nazirinin ölkəmizə gerçəkləşdirilən səfəri qonşularımız tərəfindən narahatlıqla izlənir və iki ölkə arasındakı strateji münasibətlərin genişlənməsindən əsassız olaraq narahatlıq ifadə olunur.

Azərbaycan əraziləri 25 ilə yaxındır ki, Ermənistan tərəfindən işğal edilib, minlərlə dinc sakinimiz həlak olub, onminlərlə insan yurdundan didərgin salınıb, ev-eşiyi dağıdılıb və bu günə qədər də işğal davam edir. Bu müddət ərzində sözdə müsəlman təəsübkeşi kimi çıxış edən İran hökuməti nəinki Ermənistana təzyiq göstərib, əksinə daim bütün vasitələrlə onların yanında yer alıb. Ermənistan cəmiyyətinin ruhdan düşməməsi üçün əlindən gələn köməyi açıq və gizli şəkildə göstərib. Eyni rolu digər qonşumuz Rusiya da beynəlxalq hüquqa məhəl qoymadan oynamaqdadır.

Xüsusilə də son dövrlər Rusiya açıq şəkildə Ermənistan ordusunun gücləndirilməsi istiqamətində intensiv iş aparır, birgə ordu yaradaraq ölkəmizə hərbi-siyasi təzyiqlərini artırır. İran da Ermənistanla strateji əlaqələrini gücləndirir və faktiki olaraq Qarabağın işğalda qalmasına dolayısı ilə dəstək verir. Belə bir durumda İsrail-Azərbaycan münasibətlərinin yeni mərhələyə keçməsi ölkəmiz üçün olduqca mühüm əhəmiyyətə malikdir.  

Faktiki olaraq Azərbaycan hökuməti Rusiya və İranın həssas yanaşdığı bütün məsələlərdə onları razı salmağa çalışır. Qərbə ineqrasiya yolunu təbliğ edən demokratik siyasi müxalifət Rusiyanın istəyi ilə siyasi müstəvidən sıxışdırılıb və hakimiyyətin heç bir qolunda təmsilçilik imkanı verilmir. Çox ağır basqı altında mövcudluqlarını qoruyub saxlamağa çalışırlar. İranın istəyi ilə milli zəmində çox sərt siyasi-idarəetmə doktrinası mövcuddur. Özünü türk hesab edən bir nəfər də olsun hakimiyyət pilləsində orta və yüksək vəzifəyə təyin edilə bilməz. Nə mediada, nə dərsliklərdə, nə də ictimai ortamda bu mövzuda müzakirələrə imkan var. Sanki, Rusiya və İran xüsusi xidmət orqanları ölkəmizdə sərbəst monitorinq apardığını nəzərə alan hökumət böyük qonşuların bu həssaslığını ciddi şəkildə nəzərə alır.

Azərbaycan hökumətinin bu güzəştləri qarşılığında İranın və Rusiyanın əzici davranışlarından imtina etməməsi, düşmənlərimizə açıq dəstək verməsi bizi bir dövlət kimi aşağılamağa xidmət edir. Odur ki, uzlaşdırıcı, balanslaşdırıcı siyasət tendensiyasını bir kənara qoyub strateji tərəfdaşlarımızla daha sıx əlaqələr qurmalıyıq. Rusiya və İran hökumətləri yalnız Azərbaycan iqtidarının maraqlarını qorumağa üstünlük verdikləri halda, İsrail həm də ölkəmizin mənafelərinə hörmət edən və töhfə verə bilən dövlətdir. Regionda baş verən proseslərdən, habelə görüş zamanı imzalanan sənədlərin və bəyanatların mahiyyətindən də aydın olur ki, İsraillə iqtisadi, siyasi, hərbi və təhlükəsizlik əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi dövlət maraqlarımıza uyğundur və yeni mərhələyə qədəm qoyacaq.

13 dekabr 2016-cı il.

Millətin dirçəlişi, yoxsa nifrətin oyanışı...

    Millətin dirçəlişi, yoxsa nifrətin oyanışı...

Bəzən elə çətin suallarla qarşılaşırıq ki, birmənalı cavab verməyə tərəddüd edirik. Hərəkətdə olan zamandır, yoxsa biz? Əslində elə biz özümüz də zamanın ayrılmaz hissəsiyik, zaman isə həyatımızın özüdür. Həyatın mövcudluğundan etibarən fəsillər bir-birini əvəz edərək təkrarlandığı kimi sanki insanlar da təkrar doğulur, öz həyatını yaşayır, ölür və sonra da yenisini eyni aqibət gözləyir. Həyatın geriyə dönüşü olmadığı üçün bu fürsət hər kəsə yalnız bir dəfə nəsib olur.

Bu fəlsəfi fikirlərlə başladığım yazının girişi sentimental olsa da mahiyyəti sosial-siyasidir. Ellikcə gələn təhlükələr özünüqoruma və yaşatma instinktinin kollektiv təzahürü kimi ideyaların doğulmasını şərtləndirir. İdeyalardan doğulan cəmiyyət güclü, savadlı və azad fərdlər formalaşdırdığı kimi, sosial-siyasi maraqların təminatı da cəmiyyətin dayanıqlı müqavimətini yaradır. İzolyasiya olunan istənilən canlı təbii halını tədricən itirdiyi kimi azadlığı olmayan insan da zamanla sosial-siyasi mahiyyətini dəyişir. İbtidai təfəkkürün təsir dairəsindən qurtula bilməyən insanlar azad cəmiyyətə meylli olmurlar.

Böyük öndər Mustafa Kamal Atatürkün bir fikrini xatırlatmaqla mövzuya keçmək istəyirəm. “Böyük və tarixi olayları, ancaq böyük uluslar yaşaya bilir. Tarixi yazanlar, tarixi yaradanlar qədər önəmlidir. Yazan, yaradana sadiq qalmalıdır”.

Bu gün xalq olaraq çağdaş tariximizin ən şanlı səhifələrindən birini yaratdığımız günün 28-ci ildönümündəyik. Tarix üçün 28 il çox qısa olsa da bir insan ömrü üçün böyük hesab edilə bilər. O zaman gənc olan insanlar indi orta yaşlı, orta yaşlılar qocalıq çağında, yaşlı insanlar isə əsasən dünyasını dəyişib.

Tarixini öyrənməyən fərdlər və xalqlar onu təkrar faciələrlə yaşamalı olur. Girişdə qeyd etdiyim “təkrar doğulmaq” fikiri məhz bu baxımından ifadə edilmişdir. Çünki yaşanan tarix gələcək nəsillər üçün bir xəbərdarlıq siqnalıdır. Tale elə gətirdi ki, mən də gənc yaşımda “Milli Dirçəliş”günü kimi tariximizə düşən bu coşğulu olayları yaradan və yaşayan şanslı insanlardan biri oldum. Yaddaşımı təzələmək üçün varaqladığım şəxsi arxivimdən görürəm ki, bu istiqamətdə kiçik həcmli yazı yazmaq çox çətindir. Odur ki, təfərrüatlara varmadan çalışacam ki, çox qısa olaraq o günlərə səthi nəzər salaq.

Hərbi xidmətdən 1987-ci ilin yazında dönüb sentyabrda universitetə (BDU) təkrar bərpa olunmuşdum. SSRİ-də yenidənqurmanın dalğasında yaranan ictimai bir oyanış çoxları kimi mənə də təsir etmişdi. Xüsusilə də 1987-ci ilin avqustunda ermənilər Dağlıq Qarabağdan və Ermənistandan 75 min imza toplayaraq Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) Ermənistana birləşdirilməsi ilə bağlı Kremlə göndərdikləri müraciət daha çox əks-səda doğurmuşdu. Universitetin yataqxanalarında yaşayan savadlı və fəal tələbələr arasında açıq ictimai-siyasi diskussiyalar gedirdi. Sonrakı tanışlıqlar zamanı bildim ki, bu diskussiyalar heç də təsadüfi deyilmiş. Böyük elm və siyasət adamları olan Xudu Məmmədov, Əbülfəz Elçibəy və digər adlarını çəkə bilmədiyim dəyərli insanlar da bu istiqamətdə məqsədyönlü iş arparırmışlar.  

Bir qrup fəal universitet tələbələrinin yaratdığı “Yurd” birliyi haqqında məlumat aldıqdan sonra dostların vasitəçiliyi ilə bu quruma üzv olmaq üçün müraciət etdim və həmin ilin sentyabrın 23-də ilk dəfə üzv kimi ümumi yığıncağa qatıldım. Təşkilat üzvlərinin əksəriyyəti gənc olsalar da olduqca savadlı, yetkin, təmkinli və cəsarətli davranışları ilə seçilirdilər. Tarixi abidələrimizin bərpası və qorunması istiqamətində başladığımız işlər soydaşlarımızın Zəngəzurdan kütləvi şəkildə didərgin salınması ilə yaranan duruma uyğun xarakterini dəyişməyə başladı. Bir də gördük ki, artıq ictimai-siyasi proseslərin önündəyik.

Ermənistan hökumətinin soydaşlarımızın başna olmazın müsibətləaçılmasını, ata-baba yurdlarından kütləvi şəkildə qovulmasını, vəhşicəsinə döyməsini, öldürməsini, diri-diri yandırmasını SSRİ və Azərbaycan rəhbərliyi laqeydliklə izləyir və heç bir əməli addım atmırdılar. Vətəndaşı olduğun bir ölkənin idarəçilərinin xalqımıza qarşı bu qədər yad və düşmən olduğunu anladığım o günlər sovet dövlətinə nifrətimin oyanış günü kimi yaddaşıma yazıldı. Azərbaycan, Ermənistan və SSRİ rəhbərliyi sanki sadə xalqa qarşı bu amansız repressiyanı birlikdə kordinasiya edirdilər. 1988-ci ilin 19 fevralında bütün bu “susqunluğa” etiraz məqsədi ilə təşkil etdiyimiz ilk mitinqimiz Bakı sakinlərini silkələsə də hələ ümumi əhalimizin oyanmasına gətirib çıxarmamışdı. Sonra Sumqayıt hadisələri ilə qızışan qarşısıalınmaz proseslər yeni dönəmin başlandığınin siqnalı oldu. 

Mərkəzi və yerli hakimiyyət hər yerdə azərbaycanlıların əl-qolunu bağlayır, ermənilərə isə yeni imkanlar açaraq aydın iradə sərgiləyirdi. Mərkəzi və yerli hakimiyyətin davam edən ziddiyyətli davranışları fonunda biz tələbələr və digər fəal insanlar etirazların yeni dalğasına hazırlaşırdıq. Belə bir situasiyada müstəqillik ideyasının yenidən gündəmə gəlməsi ilə sanki cəmiyyət çarəsizlik sindromundan qurtuluş yolunu tapdı. Yeni cəmiyyətin doğulması məhz bu ideyadan qaynaqlandı.

Mərkəzi hakimiyyət Ermənistandan didərgin salınmış insanların başını qatmaq üçün hiyləgər addımlar atır, onların öz yurdlarına dönüşünü gündəmdən çıxarmaq üçün Azərbaycanda məskunlaşmasını həyata keçirirdi. Xatırlayıram ki, o zaman tələbə hərəkatını önləmək üçün dəridən-qabıqdan çıxan hakimiyyət tələbə yataqxanalarında yüksək səviyyədə görüşlər təşkil edirdi. İştirakçısı olduğum belə görüşlərin birində Moskvadan gələn SSRİ Komsomol Komitəsinin 1-ci katibi və sonralar Azərbaycan Ali Sovetin sədri olan Elmira Qafarova bizim yataqxanada görüşə gəlmişdilər. Öncə sakit başlayan görüş sonradan qızğın və əsəbi diskussiyaya çevrildiyindən qonaqlar görüşü yarımçıq tərk edərək tələsik getməli oldular. Ermənistanda və DQMV-də baş verənləri geniş şərh etmədən deyə bilərəm ki, həmin dövrdə milli iradəmizi səfərbər edib hərəkata başlamasaydıq, yəqin ki indi Qarabağ da Zəngəzur kimi rəsmən Ermənistanın ərazisi idi.

 

Beləliklə noyabrın 17-də BDU-nun qarşısından başlayan aksiya yüz minlərlə insanın meydana axışması ilə dekabrın 5-dək davam etdi. Sovet silahlı qüvvələrinin müxtəlif bölmələrinin keçirdiyi əməliyyat nəticəsində meydan dağıdılsa da bu kükrəyən milli iradə mərkəzi və yerli hakimiyyəti bəzi planlarından imtina etməyə məcbur etdi.

O olaylar çağdaş tariximizin ən nəhəng nailiyyətlərindən biridir. Təəssüf ki, tariximizdə ellikcə uğur qazandığımız, birlik ifadə etdiyimiz çox az nümunələr var. Onu cəmiyyətə unutdurmaq istəyənlər milli birlikdən, kollektiv iradəmizdən qorxan, xalqın coşğusundan yuxusu ərşə çəkilən çevrələrdir. Təəssüf ki, hələ də bu tarixi olaylara obyektiv siyasi qiymət verilməsinə əngəllər qalır.

Haqlı bir deyim var ki, qəhrəmancasına ölməkdən çox, qəhrəmancasına yaşamaq çətindir. Geriyə boylanıb baxdıqda görürük ki, bir çox meydan qəhrəmanları öz əməlləri ilə keçmiş uğurlarına silinməz ləkə vurub. Bəzi insanlar özünü cəmiyyətin gözündən salsa da, cəmiyyətin etimadını böyük fədakarlıqla qoruyub saxlayan nümunəvi siyasətçələrimiz hələ də qalmaqdadır.  

Kiminsə xidmətini xüsusi fərqləndirmədən deyə bilərik ki, bu olaylar ümumxalq iradəsinin təzahüri idi. Sonrakı mərhələdə qazanılmış müstəqilliyin açarı da məhz bu idi. Yazının əvvəlində qeyd etdiyim kimi böyük ideyanın doğurduğu cəmiyyət dünyada “ilin xalqı” titulunu qazansa da, müstəqillikdən sonra sosial-siyasi maraqların təminatına yaradılan süni əngəllər cəmiyyətin müqavimətini öldürdü.

Milli dirçəlişdən ictimai çöküşə yuvarlanmış bir cəmiyyəti yenidən doğacaq ideyaların sistemli təbliğinə artıq əlverişli şərait yaranıb. İnsanlarımız yenidən çarəsizliyə yuvarlanıb.  Səbəbləri əksəriyyətə bəlli olan sosial böhranın siyasi intibah doğuracağı gün uzaqda deyil. 28 il öncə ilə müqayisədə əsas fərqimizin biri budur ki, indi cəmiyyətin müəyyən kəsimi təşkilatlanıb, sınaqdan keçmiş ictimai-siyasi qurumlar var və fəal insanlar dəyişikliklərin sosiologiyasına bələddir. Hakimiyyətin davranışları da göstərir ki, onlar müxalifətçilərin arasından əsas alternativini artıq müəyyən edib. Tədricən cəmiyyətin gənc və enerjili kəsimi də məhz əsas alternativə doğru istiqamətlənəcək. Bu tendensiya intensivləşdikdən sonra sadə insanların da diqqətini çəkəcək.

  

17 noyabr 2016

ABŞ yaxın on illikdə dünya siyasətində çox mühüm rola malik olacaq!

ABŞ yaxın on illikdə dünya siyasətində çox mühüm rola malik olacaq!

Dünyanın supergüc ünvanına sahib olan ABŞ-da baş verən olaylar daim dünya ictimaiyyətinin diqqət mərkəzindədir. Bu baxımdan başa çatmış son prezident seçkiləri də dünyanın bir çox yerlərində olduğu kimi ölkəmizdə də maraqla izləndi. Seçki kampaniyasının gedişi, namizədlərin qələbəsini və məğlubiyyətini şərtləndirən amillər ətrafında kifayət qədər təhlillər aparıldığı üçün biz bu məsələlərə toxunmayacağıq. Daha çox ölkəmizin maraqları baxımından dəyərləndirmə aparmağa çalışacağıq.

Öncə qeyd edək ki, ABŞ demokratik dövlətçilik ənənəsinə sahib tam pülüralist bir cəmiyyət olduğundan orada kimin prezident olmasından asılı olmayaraq dövlətin dərin maraqlarında ciddi dəyişikliklər baş vermir. Həm də orada elə bir seçki sistemi mövcuddur ki, bəzən seçki başa çatana kimi qalib haqqında qəti fikir söyləmək xeyli çətin olur. Xüsusilə də müstəqil rəy sorğularına görə namizədlər arasındakı fərq yaxın olduqda proqnozlar özünü doğrultmaya bilir. Azad seçki mühiti olan yerdə seçki kampaniyasının gedişində də seçicilərin rəyi çox sürətlə dəyişə bilir və biz bunun dəfələrlə şahidi olmuşuq. Odur ki,  ABŞ-da prezident seçkilərində hansı namizədin qalib olacağı ilə bağlı müzakirələrə qoşulmamağa çalışdıq.

Artıq seçkilər arxada qalıb və Respublikaçıların namizədi Donlad Tramp təxminən iki ay sonra prezidentlik səlahiyyətlərinin icrasına başlayacaq. Yeni prezidenti də olduqca çətin daxili və xarici siyasət gözləyir. ABŞ-ın strateji maraqlarına daxil olan qlobal iqtisadi-siyasi məsələlər, Avropanın yaxınlığında cərəyan edən gərgin hərbi-siyasi münaqişələr qərbdən daha cevik və konkret reaksiyalar tələb edir. Belə bir situasiyada Ağ evin rəsmi siyasətində köklü əks dəyişikliklər baş verə bilərmi? Ölkəmizin qarşısında duran problemlərin həllində, ikitərəfli əməkdaşlığın gələcək perspektivləri istiqamətində yeni administrasiyanın yanaşmaları öncəkindən fərqlənəcəkmi? Bu kimi sualların konkret cavablarını zamana buraxmadan da deyə bilərik ki, ABŞ-ın dünya siyasətindəki rolu elə bir mərhələdədir ki, ciddi əks dəyişiklik baş verməyəcək.

İlk növbədə ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin hazırkı durumu barədə uzun-uzadı müzakirə açmadan deyə bilərik ki, ölkələrimiz arasında münasibətlərdə hər hansı həlli çətin problem yoxdur. İqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələrlə yanaşı iri beynəlxalq layihələrdə, antiterror koalisiyasında və beynəlxalq sülhməramlı missiyanın tərkibində əməkdaşlığımız davam edir. Qarabağ probleminin həlli istiqamətində də ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədri kimi ABŞ davamlı olaraq ərazi bütövlüyümüzü dəstəkləyən açıq mövqe ifadə edir. İnsan hüquqları sahəsində mövcud olan problemlərin nüfuzlu beynəlxalq qurumlar tərəfindən gündəmə gətirilməsi müəyyən gərginliklər yaratsa da, hələ  münasibətlərin tamamilə korlanmasına səbəb olacaq miqyasda deyil. Azərbaycan hökumətinin daha çox ABŞ-Rusiya münasibətlərindən qaynaqlanan ehtiyyatlı siyasi-strateji seçimi və tərəddüdləri əməkdaşlığın rəvan olmasına əngəl olaraq qalır.

Təcrübə göstərir ki, çox zaman prezidentliyə namizədlərin verdiyi bəyanatlar prezident olduqdan sonra unudulub. Hətta çox yaxın tarixdə prezident Barak Obama ilk seçkisində namizəd kimi öz seçicilərinə vəd etdi ki, fəaliyyətə başladığı gündən ABŞ hərbi qüvvələrini Əfqanıstandan və İraqdan tam çıxaracaq. Ondan sonra təkrar prezident seçilsə də həmin bəyanatı bu günə kimi icra edə bilməyib. ABŞ-ın təməl dövlət siyasətini müəyyən edən yüzlərlə peşəkar institutlar və orada çalışan çoxsaylı peşəkar mütəxəssislər mövcuddur. Odur ki, nəzərə çarpacaq təməl siyasət dəyişikliyini prezidentlərin müəyyən edəcəyini düşünmək yumşaq desək, sadəlöv yanaşmadır.

Çağdaş dünya siyasətində artıq elə bir dövr yetişib ki, ABŞ öz hərbi-siyasi üstünlüyünü nəinki əldən verəcək, əksinə mövcud əlverişli durumdan yararlanaraq onu daha da artıracaq. Qlobal siyasi-hərbi məsələlərə öncəki illərdən daha fəal və prinsipial müdaxilələr ediləcək. Proseslər onu göstərir ki, Çin, Rusiya, Ş.Koreya, İran, Orta Şərq və Avropa Birliyinə yönəlik siyasət yeni fazaya keçəcək. Xüsusilə də Rusiyada iqtisadi böhranın dərinləşməsi və siyasi böhrana çevrilməsi ABŞ-ın maraqlarına uyğun şəkildə sürətlənəcək. Orta Şərq regionunda yeni ziddiyyətlərin doğulacağı, nizamlayıcı proseslərdə Türkiyənin rolunun daha da artacağı və nüfuzunun yüksələcəyi istisna deyil. 

Dünyada mövcud olan münaqişələrə dərindən bələd olan, təbii resursları analiz edən, siyasi sistemləri incələyən, qlobal iqtisadi-siyasi, hərbi layihələri istiqamətləndirən institutların açıqladıqları rəylərə istinad edərək deyə bilərik ki, ABŞ yaxın on illikdə dünya siyasətində daha mühüm rola malik olacaq. Totalitar və avtoritar rejimlərin çöküşü də qarşıdakı illərdə daha da sürətlənəcək.

Ölkəmizin mövcud problemlərinin həllinə gəldikdə isə burada əsas iş yalnız öz üzərimizə düşür. Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunmaması, sosial-iqtisadi böhranın dərinləşməsi, insan hüquq və azadlıqları ilə bağlı problemlərin artması vətəndaşlarımızı gərginlikdə saxlayır. Ölkəmizi təhlükələrə sürükləyən problemlərinin həllində ABŞ ilə münasibətlərin yüksək səviyyəyə qalxması ən çox bizə lazımdır və bu əlaqələr yalnız müsbət nəticə doğura bilər. Azərbaycan hökuməti beynəlxalq ictimaiyyətin həssas yanaşdığı məsələlərin həlli istiqamətində nəzərə çarpacaq addımlar atarsa, siyasi təqiblərə son verərsə, iqtisadi-siyasi və köklü məhkəmə islahatlarına başlayarsa, o zaman etimadlı münasibətlərin şahidi ola bilərik.   

13 noyabr 2016

Ən çox qorxuya yoluxmuş insanlar itirməyə heç nəyi olmayanlardır!

Bu yazıda ölkə əhalisinin təxminən 50 faizinin yaşadığı kəndlərin sosial durumuna səthi nəzər salmağa və subyektiv baxışlarımı müzakirənizə təqdim etməyə çalışacağam. Bu müşahidələrimi kimlərinsə bəyənməməsini anlayışla qəbul edir və ictimai-siyasi təfəkkürü olan insanların təkliflərini eşitməyə hazır olduğumu bildirirəm.

Cəmiyyətimizin hazırkı real mənzərəsi sabit görünsə də, ölkə vətəndaşlarına olduqca təhlükəli gələcək vəd edir. İnsanların ictimai-siyasi təşəbbüslərə və öz hüquqlarına laqeydliyi, bir-birinə etimadsızlığı elə geniş miqyas alıb ki, onu sözlə ifadə etmək çox çətindir. İdarəetmənin yaratdığı mühitdən qaynaqlanan bu mənfi tendensiya müsbət ənənələrin qismən də olsa yaşadığı kənd yerlərində də artıq çox sürətlə pisləşməyə doğru gedir. Bu qorxulu gedişi necə durdurmaq, hansı zəruri addımları atmaq barədə çağırışlara hökumətin göstərdiyi etinasız münasibət təəssüf ki, tədricən fəal insanların da əlini işdən soyudur.

Kəndlərimizdə mövcud olan sosial-psixoloji münasibətlər sistemi hər zaman qanunlarla yanaşı həm də ənənələrə söykənən ailə, qohum, tayfa əlaqələrindən qaynaqlanıb. Hər bir çətinlik və ya hansısa iş zamanı qarşılıqlı yardımlaşan insanlar indi bu əlaqələri yalnız xeyir-şər olayları ilə məhdudlaşdırıb. Bu amilləri yaradan səbəblər müxtəlif olsa da, mənfi təsirlərinin nəticəsi eynidir. Müasir kommunikasiyanın və elektronikanın yaratdığı yeni mühitlə yanaşı, efirlərin “reytinqli” bayağı verilişləri, qeyri-peşəkar təbliğat və topluma aşılanan “mədəniyyət”, teleserial “terroru”, habelə anti-demokratik idarəetmənin fəsadları birlikdə özünü göstərir.

Kəndlərin ictimai-siyasi mənzərəsi də şəhərlə müqayisədə daha acınacaqlıdır. 15 ildən artıqdır ki, kəndlərimizə bir dənə də olsun müstəqil və müxalif qəzetlər gətirilmir. Əhaliyə asan çatan informasiya mənbələri olan televiziyalar isə tamamilə hökumətin nəzarətindədir. Efirlərin təqdim etdiyi məlumatlar yalnız birtərəfli qaydada hökumətin siyasətinə xidmət edir. Alternativ məlumat almaq imkanı məhdud olan əhali ictimai-siyasi dünyagörüşdən və müzakirələrdən xeyli uzaqlaşıb. Məşğuliyyəti olmayan kişilər də təəssüf ki, bütün günü çayxanalara yığışıb domino və nərd oynamaqla vaxt keçirirlər. Kənddə heç bir ictimai faydalı işlə məşğul ola bilməyən gənc və orta yaşlı insanlar tədricən özünün sosial əhəmiyyətini də itirir.

Kəndlərin çoxunda artıq elə bir vəziyyət hökm sürür ki, insanlar dolanışığını yaxşılaşdırmaq üçün hətta az-çox əllərində olan imkanlardan belə istifadə etmək istəmirlər. Çünki zəhməti çox, gəliri isə cüzi olan işlərə sərf edilən əmək bəzən heç bir ailənin illik ehtiyatını toplamağa da yetərli olmur. Hökumətin səmərəsiz fəaliyyətindən ümumi narazılıq edən böyük çoxluq əsasən bu duruma etiraz etmək məqamı çatanda nədənsə gözdən itirlər. Təzadlı olan budur ki, ən çox qorxuya yoluxmuş insanlar itirməyə heç nəyi olmayanlardır. Əhalidə elə bir psixoloji vəziyyət hökm sürür ki, istənilən ictimai-siyasi təşəbbüslərə də qeyri-ciddi münasibət göstərilir. Yerli icra hakimiyyətindən tam asılı olan, heç bir yerli problemi həll etməyə qadir olmayan bələdiyyələrə də etimad qalmayıb.

Hətta bir-biri ilə qohum olan insanlar da birgə işləməyə, birgə etiraz etməyə, birgə nəticə almağa cəhd etmirlər. Sadə insanlarda bir-birinə və dövlətin strukturlarına qarşı şübhə, inamsızlıq, güvənsizlik müşahidə edilir. Sakinlər tərəfindən kollektiv yerli təşəbbüslər də yox səviyyəsindədir. Dolanışıq qayğılarından başqa heç bir mövzuda müzakirəyə meyl qalmayıb.

Bir haşiyə çıxaraq qeyd edim ki, aprel döyüşləri zamanı ermənilərlə təmas xətti boyunca məskunlaşan kənd və qəsəbə sakinlərinin, habelə 30-40 kilometr uzaqlıqda yerləşən rayon əhalisinin reaksiyası da ciddi narahatlıq doğururdu. O zaman müəyyən səbəblərdən bunu yazmaq mədsədəuyğun olmasa da, indi qeyd etməyi zəruri hesab edirəm. Yerli əhali 1993-cü ildə daha ağır şərtlər altında qalsa da təmkinli davrandığı halda, aprel əməliyyatları zamanı həmin əhali daha böyük təşviş və vahimə içərisində ev-eşiyini tərk edirdi. Nə rəsmi məlumatların mötəbərliyinə etibar edən var idi, nə də yerli məmurların çağırışlarına məhəl qoyan. 

Yerlərdə idarəçilər yalnız öz ailələrinin büdcəsini artırmaqdan və onların qayğısına qalmaqdan savayı heç bir ümumi fəaliyyətə cəhd etmirlər. Əhali arasında səlahiyyət sahiblərinin ictimai nüfuzu yox səviyyəsində olsa da, bu amil o məmurları qətiyyən narahat etmir. Əhalinin güzəranını yaxşılaşdırmaq, dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimad yaratmaq düşüncəsində olan tək bir məmura belə rast gəlmək mümkün deyil. Gündə bir-iki saat dövlət işlərinə vaxt sərf edən yerli məmurlar qalan vaxtlarda əlindəki imtiyazdan yararlanaraq öz biznesini, təsərrüfat işlərini idarə edirlər.

Kəndlərdə nə bir xeyriyyəçi fərd, nə də təşkilat var. Bu ənənə kəndlərdə yox olmaq həddindədir. Əgər kimsə ümumi faydalı bir iş görmək istəsə, yerli hakimiyyət nümayəndələri dərhal bu işə şübhə ilə yanaşır və belə təşəbbüslərin qarşısını müxtəlif bürokratik əngəllərlə kəsirlər. Yerli idarəetmə strukturları sanki əhalinin əlinə və ayağına keçirilmiş “qandala” bənzəyir. Böhranın yaratdığı sosial durumun kənd və rayon əhalisini inzibati buxovdan xilas edəcəyi də inandırıcı görünmür.

Belə bir yerli idarəçiliklə kənd təsərrüfatı layihələrinin uğur qazanma etimalı da sıfıra bərabərdir. Yerli dövlət qurumları zəhmətkeş insanlara dəstək olmaq əvəzinə onlara qənim kəsilib. İş ardınca şəhərlərə üz tutan insanlar da artıq iş tapa bilmədikləri üçün kəndlərə qayıdır və yerlərdə böyük bir işsizlər ordusu yaranmaqdadır. Bir az taqəti və pulu olan əhali tədricən biznes mühitinin əlverişli olduğu qonşu ölkələrə üz tutsa da, böyük çoxluq çarəsizlik içərisində ümidini mücərrəd gələcəyə bağlayıb. Bu hal uzun müddət belə davam edə bilməz. Hökumət təcili tədbirlər həyata keçirməsə, kəndlərdə yoxsulluq daha da artacaq.

25 oktyabr 2016

Böhranın ağırlığını əhali çəkməli olacaq?

Ölkəmiz yeni sosial-siyasi mərhələ ərəfəsində olsa da, baş verə biləcək olayların təfərrüatlarını proqnoz etmək çox çətindir. Sadəcə onu demək olar ki, bu dönəm çağdaş siyasi tariximizin olduqca mühüm səhifəsi kimi dövlətimizin və vətəndaşlarımızın bundan sonrakı aqibətini müəyyən edəcək.

Proqnozları çətinləşdirən obyektiv və subyektiv amilləri sadalamaqla vaxt itirmədən qısaca olaraq deyə bilərik ki, ölkədə sosial, iqtisadi, siyasi, hüquqi və psixoloji durum çox gərgindir. Ən təhlükəlisi isə odur ki, ölkədaxili siyasətin konyukturası dövlətçilik ənənəsindən uzaqlaşaraq şəxsi iradəyə tabe etdirilib. Atılan bütün addımlar cəmiyyətin tələbatından, qanunauyğunluqdan və ictimai-siyasi proseslərdən deyil, iqtidarın korporativ maraqlardan qaynaqlanır.

Məhz bu amilləri nəzərə alaraq, hətta ölkədə növbədənkənar seçkilərin keçiriləcəyi ilə bağlı ehtimallara da ehtiyatla yanaşaraq bu diskusiyalardan uzaq durmağa çalışdıq. Çünki siyasi proseslərin qanuna və hüquqa əsaslanması son dövrlər iqtidarı çox az qayğılandırdığı açıq görünür. İstisnalar olsa da, heç cəmiyyət də bunu hakimiyyətdən tələb etmir. Sanki xalqımızın əksəriyyəti öz ölkəsində müvəqqəti məskunlaşan mühacirlər kimi davranırlar.

Yaxın regionda genişlənən hərbi münaqişələr və iqtisadi-siyasi maraqlar fonunda beynəlxalq qlobal güclərin ölkəmizə təzyiqləri də getdikcə artmaqdadır. Xalqımız sosial problemlərin məngənəsində əzilsə də, “dözüm” nümayiş etdirməkdə, hökumət isə heç bir çıxış yolu tətbiq etməyə qadir olmasa da, köklü islahatlara başlamamaqdadır. Hələlik əhali dolanışığının, hakimiyyət isə özünü necə qoruyacağının və gücləndirəcəyinin qayğısındadır.

Hökumətin məsuliyyəti birbaşa iqtidarın üzərində olsa da, cəmiyyətin durumu və gələcəyi ilə bağlı hər bir yetkin vətəndaşın da üzərində məsuliyyət var. Anti-demokratik rejimlərin güclənərək vətəndaş hüquqlarına qənim kəsilməsində, özünəməxsus münasibətlər sistemi formalaşdırmasında vətəndaş laqeydliyinin də çox böyük “xidməti” olduğunu qeyd etmək yəqin ki faydalı olar. 

İqtidar bütün vasitələrlə çalışır ki, ölkədə mövcud olan ictimai-siyasi durum, ənənəvi idarəetmə metodları, sistemdaxili münasibətlər böhranın mənfi təsirlərinə tabe olmasın. Sosial böhran cəmiyyətdə siyasi fəallıq doğurmasın. Əhalini idarəolunan lokal iqtisadi-siyasi gündəmə kökləməklə manipulyasiyanı davam etdirmək mümkün olsun.

Maraqlıdır ki, konstitusiyaya tələm-tələsik əlavə və dəyişikliklər edilsə də, ona uyğun addımların atılması da yubanır. Sanki hansısa gözlənilməzlik iqtidarı tərəddüdlü davranmağa və ya cari planlarının müəyyən hissəsindən müvəqqəti olsa da vaz keçməyə sövq edir. Hökumətin son müşavirəsində də bu amil hiss edilirdi və prezidentin çıxışı əslində çox ciddi məsələlərin cərəyan etdiyinin mesajı idi. İlk dəfə idi ki, müşavirədə iştirak edən komanda üzvlərinin də çox gərgin və ümidsiz görüntüləri ekranda əks olunurdu.

Ölkə başçısının xüsusi sətiraltı eyhamla real durumu dəqiq bilməsini ifadə etməsi və hələ uzun müddət hakimiyyətdə qalacağını xüsusi vurğulaması da təsadüfi deyildi. Hökumət üzvlərinin alqışlarla qarşıladığı bu tezislər yaranmış və artmaqda olan daxili narahatlığı azaltmağa hesablanmışdı.

Çox güman artıq ölkə rəhbərinə də dəqiq məlumdur ki, nəinki sadə xalq, hətta neft gəlirləri ilə uzun müddət bəslədiyi məmur ordusu da onun haqqında nə düşünür və nə xısınlaşır. Cəmiyyətin fəal kəsiminə qarşı polisin gücü ilə aparılan total təzyiq kampanilyası da məhz bu amillə bağlıdır. Müxalif və müstəqil şəxslərə güc tətbiq etməklə məmur ordusunun və sadə xalqın gözünü qorxutmaq xətti tutulub.

Görünən budur ki, gerçək islahatlara başlamağa risk etməyən hökumət ölkəni taleyin ümidinə buraxıb. Büdcənin birdən-birə kəskin azalması getdikcə ölkəni çıxılmaz duruma sala bilər. Uzun müddət proseslərə müqavimət göstərməyə təbii resursları tükənən hökumətin tədricən proseslərin mənfi axınına təslim olmaqdan sığortalanacağı inandırıcı görünmür. Hər dəfə dinc insanların qarşısına hüquq-mühafizə orqanlarının gücü ilə çıxmaq yaxşı gələcək vəd etmir.

Artıq Qarabağ probleminin həlli ilə bağlı da cəmiyyəti manipulyasiya etmək imkanının bu dönəm üçün bitdiyini söyləmək mümkündür. ABŞ-ın və Rusiyanın diplomatik mesajları o qənaəti yaradır ki, hökumət problemin mümkün həllində dalana dirənib. Hətta ölkənin ən yüksək tribunasından da buna bənzər etiraflar eşidilir. Deyəsən böhran təkcə sosial-iqtisadi sahədə deyil, siyasi və diplomatik sahəni də əhatə edir.

Ermənistanı fəal şəkildə silahlandıran və arxasında dayanan Rusiyanı təqdir edib, ərazi bütövlüyümüzü dəstəkləyərək vətəndaş hüquqlarına hörmətlə yanaşmağı tələb etdiyi üçün Qərbə savaş açmaq da milli maraqlarımıza təhlükə törədə bilər. Ölkənin strateji əhəmiyyətini və dəyərini cari siyasətə qurban vermək yolverilməzdir.  “Qarabağın müstəqilliyinin tanınması” kimi qəbul edilməz təzyiqlərdən qurtulmaq üçün ölkədaxili siyasət köklü şəkildə dəyişməlidir.                                                             

Xalqımızın son etiraz aksiyalarına laqeyd münasibətindən iqtidarın xeyli arxayınlaşdığı da görünür. Çətinliklərə etiraz etməyərək məhrumiyyətlərə sinə gərmək yolu tutan əhali iqtidara əlavə şans verib. Hökumət bu dəstəkdən bir fürsət olaraq maksimum yararlanmağa çalışır. Etirazları təşkil edən müxalifəti əzməklə sosial problemlərin ağırlığını arxayınlıqla əhaliyə yükləmək üçün inamla addım atır.

Qiymətlər sürətlə bahalaşır, iş yerləri ixtisar edilir, müxalifətə qarşı təzyiqlər daha da güclənir və büdcə təşkilatlarında çalışanları “könüllü” təsərrüfat işlərinə rahatlıqla cəlb edilməsi imkanı genişlənir. Hətta ictimai rəyi nəzərə almadan illərlə formalaşan müəyyən dini mərasimlərə də yeni qaydaların tətbiqinə başlanılıb. Bir sözlə, hökumət bütün resurslarını işə salaraq sosial böhranın ağırlığını tamamilə xalqın üzərinə yükləməyə çalışır. Əslində artıq buna xeyli dərəcədə nail olduğunu da müşahidə etmək mümkündür. Əhali böhranın ağırlığını çəkə biləcəkmi?

21 oktyabr 2016-cı il